Sosyal entropi ve Türkiye

22 Mart 2021

Ülkede son bir hafta içerisinde şu gelişmeler yaşanıyor: Bir milletvekilinin Anayasa Mahkemesinde devam eden davası sonuçlanmadan milletvekilliğinin düşürülmesi, Merkez Bankası Başkanının bir gece yarısı kararıyla görevden alınması, kanunla uygun bulunan İstanbul Sözleşmesi'nden Cumhurbaşkanı kararıyla çıkılması, Gezi Parkı'nın mülkiyetinin bir vakfa devredilmesi ve Kanal İstanbul projesi için devlet garantisi verilmesi yönündeki düzenleme... Başka bir ülkede yıllara yayılabilecek bu gelişmelerin Türkiye'de yalnızca bir hafta içerisinde yaşanması, siyasal ve kurumsal istikrarsızlığın ulaştığı boyutu gösteriyor.

Bu gelişmeleri bazı yorumcular “istikrarsızlığın istikrarı” olarak değerlendiriyor. Örneğin Ekonomist Mahfi Eğilmez de 21 Mart 2021 tarihli “Akıl Dışılık Tuzağı” başlıklı yazısında Türkiye'de istikrarsızlığın istikrarlı hâle geldiğini belirtiyor.

Bu değerlendirme doğrudur. Türkiye'de siyasal, hukuksal ve ekonomik istikrarsızlık artık geçici bir durum olmaktan çıkarak süreklilik kazanıyor. Ancak bundan daha büyük bir tehlike bulunuyor: İstikrarsızlığın süreklilik kazanmasıyla yetinmeyip, sistemi dengede tutan kurumların ve düzeltici mekanizmaların da işlevlerini kaybetmeye başlaması. Böyle bir durumda istikrarsızlık artık yönetilebilir olmaktan çıkarak sistemin bütününü tehdit eden bir çözülme sürecine dönüşebiliyor.

Fizikte entropi kavramı

Bu tehlikeyi açıklayabilmek için önce fizik bilimindeki “entropi” kavramına kısaca değinmek gerekiyor.

Entropi, termodinamikte bir sistemin fiziksel durumunu tanımlayan ve enerjinin yayılmasıyla ilişkili bir büyüklüktür. İstatistiksel mekanikte ise bir sistemin belirli bir makroskopik durumuna karşılık gelen mikroskobik düzenlenişlerin sayısıyla ilişkilidir. Genellikle düzensizlik kavramıyla açıklansa da entropi, yalnızca düzensizlik anlamına gelmiyor.

Termodinamiğin ikinci yasasına göre, çevresiyle enerji ve madde alışverişinde bulunmayan yalıtılmış bir sistemin toplam entropisi kendiliğinden azalmıyor. Buna karşılık açık sistemler, çevreleriyle enerji ve madde alışverişi yaparak kendi iç düzenlerini koruyabiliyor, hatta yeni düzenler oluşturabiliyor.

Entropinin işleyişine şu basit örnek veriliyor: Bir kapta sıkıştırılmış gaz, uygun koşullarda daha geniş bir hacme bırakıldığında kendiliğinden yayılıyor. Gazın erişebileceği mikroskobik düzenlenişlerin sayısı artar. Bu süreç, termodinamiğin ikinci yasasının tipik örneklerinden biri oluyor.

Ancak her sistemin kaçınılmaz olarak düzensizliğe sürüklendiği söylenemiyor. Nobel ödüllü fiziksel kimyacı Ilya Prigogine'in dengeden uzak sistemler üzerine çalışmaları, açık sistemlerde enerji ve madde alışverişi sayesinde yeni düzenlerin oluşabileceğini gösteriyor. Dolayısıyla bir sistemin dengeden uzaklaşması her zaman çöküş anlamına gelmiyor; yeni bir örgütlenmenin başlangıcı da olabiliyor.

Toplumsal sistemler de çevreleriyle sürekli etkileşim hâlinde bulunuyor. Ancak fiziksel sistemlerden farklı olarak insan iradesi, bilgi, kültür ve kurumlar tarafından şekillendiriliyor. Bu nedenle fiziksel entropi yasası toplumlara doğrudan uygulanamıyor. Buna karşılık entropi kavramı, toplumsal kurumların işlevlerini kaybetmesini, düzenleyici mekanizmaların zayıflamasını ve sistemin kendisini yenileme kapasitesinin aşınmasını açıklamak için yararlı bir benzetme sunuyor. 

İstikrarsızlığın istikrarı

Sistem kuramı açısından bir sistem, çeşitli iç ve dış etkenler nedeniyle denge durumundan uzaklaşabiliyor. Ancak denetim ve düzeltici mekanizmaları işlevlerini sürdürdüğü sürece, yaşadığı dalgalanmalara rağmen temel işleyişini koruyabiliyor. Siyasal sistemlerde istikrarsızlığın süreklilik kazanmasına rağmen kurumsal yapının işleyişini sürdürebildiği bu durum, “istikrarsızlığın istikrarı” olarak nitelendiriliyor.

İstikrarsızlığın istikrarsızlığı

Sistemi dengede tutan mekanizmaların da bozulmaya başlaması asıl tehlike oluyor. Hukuk, ekonomi ve yönetim kurumları arasındaki ilişkiler zayıfladığında sistemin sorunları çözme ve kendisini yeniden dengeleme kapasitesi aşınıyor. Böylece istikrarsızlık, yönetilebilir bir dalgalanma olmaktan çıkarak kendi kendisini besleyen bir çözülme sürecine dönüşebiliyor. Bu durum “istikrarsızlığın istikrarsızlığı” olarak tanımlanıyor. 

Sosyal entropi

Fizik biliminden alınan entropi kavramı, toplumsal sistemlerdeki düzensizlik ve çözülme süreçlerini açıklamak amacıyla da kullanılıyor. Sosyolog Kenneth D. Bailey'nin sosyal entropi kuramı, toplumsal sistemlerin örgütlenme ve düzenlenme biçimlerini sistem yaklaşımıyla inceliyor. Émile Durkheim'ın “anomi” kavramı ise toplumsal normların düzenleyici gücünün zayıflamasını açıklıyor.

Bu yaklaşımlardan hareketle sosyal entropi, toplumsal kurumların işlevlerini ve aralarındaki uyumu kaybetmesi, sistemin kendi sorunlarını çözme ve kendisini yenileme kapasitesinin zayıflaması olarak değerlendiriliyor.

Hukuk güvenliğinin zayıfladığı, adalet duygusunun aşındığı, uzlaşma kültürünün yerini çatışmaya bıraktığı, ekonomik istikrarsızlığın süreklilik kazandığı, üretim ve yönetim kapasitesinin gerilediği, bilimsel düşüncenin ve sorgulama kültürünün zayıfladığı toplumlarda sosyal entropi riski artıyor. Bu koşullarda siyasal, ekonomik ve toplumsal sorunlar birbirini besleyerek sistemin bütününü etkileyen bir çözülme sürecine dönüşebiliyor.

Türkiye'de son yıllar

Türkiye'de 16 Nisan 2017 tarihinde yapılan halk oylamasıyla kabul edilen anayasa değişiklikleri, 24 Haziran 2018 seçimlerinin ardından Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi'ne geçilmesiyle bütünüyle uygulamaya konuluyor. Bu değişiklikle Başbakanlık ve Bakanlar Kurulu kaldırılıyor; yürütme yetkisi Cumhurbaşkanında toplanıyor. Cumhurbaşkanı aynı zamanda bir siyasi partinin genel başkanı olabilme imkânına kavuşuyor.

Yeni sistemde yürütme yetkisinin tek merkezde toplanması, kuvvetler ayrılığı, kurumsal denge ve denetim mekanizmaları açısından önemli sorunlar doğuruyor.  TBMM'nin yasama ve denetim yetkileri hukuken devam etmekle birlikte, yürütme üzerindeki siyasal denetim imkânları daralıyor. Bakanların Cumhurbaşkanına karşı sorumlu olması ve parlamenter sistemdeki kolektif Bakanlar Kurulunun kaldırılması, yürütme içindeki kurumsal koordinasyonu zayıflatıyor ve sistemi Cumhurbaşkanlığı merkezli bir yapıya dönüştürüyor.

Oysa siyasal istikrar, yalnızca karar alma yetkisinin merkezîleştirilmesine değil, kuvvetler ayrılığına, kurumların karşılıklı denetimine ve hukukun üstünlüğüne bağlı oluyor. Bu ilkelerin zayıflaması, devletin yönetim kapasitesini ve kurumsal dayanıklılığını aşındırıyor.

Türkiye'nin ekonomik durumu — Ekonomik istikrarsızlık ve kurumsal bozulma

Türkiye ekonomisi de ciddi bir istikrarsızlık içerisinde bulunuyor. Merkez Bankası rezervlerinden döviz piyasasına yapılan yaklaşık 128 milyar dolarlık müdahalenin yöntemi ve şeffaflığı tartışılırken yüksek faizler, döviz kurundaki yükseliş, dış borç yükü ve salgın nedeniyle azalan turizm gelirleri ekonominin kırılganlığını artırıyor. Merkez Bankası başkanlarının sık değiştirilmesi ise para politikasının öngörülebilirliğini ve kurumlara duyulan güveni zayıflatıyor.

Nobel Ekonomi Ödülü sahibi Douglass North'un kurumsal iktisat yaklaşımının da ortaya koyduğu gibi, ekonomik istikrar yalnızca mali kaynaklara değil, güvenilir ve öngörülebilir kurumlara da bağlı oluyor. Hukuk güvenliğinin ve kurumsal bağımsızlığın zayıflaması yatırım ortamını bozarken ekonomik krizler de devletin yönetim kapasitesini aşındırıyor. Böylece ekonomik istikrarsızlık, yalnızca mali göstergelerle sınırlı kalmayıp kurumsal bir soruna dönüşüyor. 

Türkiye'nin dış politikası — Diplomatik istikrarsızlık ve kurumsal kapasite

Türkiye'nin dış politikadaki sorunları da ekonomik ve siyasal istikrarsızlığı derinleştiriyor. ABD'de Biden yönetiminin göreve başlamasıyla ilişkilerde yeni bir dönem başlarken Halkbank davası, S-400 alımı nedeniyle uygulanan CAATSA yaptırımları ve Avrupa Birliği ile yaşanan anlaşmazlıklar Türkiye üzerindeki diplomatik ve ekonomik baskıları artırıyor. Suriye, Libya, Doğu Akdeniz ve Mısır politikalarında yaşanan sorunlar ise Türkiye'nin bölgesel ilişkilerini ve diplomatik hareket alanını olumsuz etkiliyor.

Dış politikadaki bu gelişmeler yalnızca diplomatik ilişkilerle sınırlı kalmıyor. Uluslararası güvenin ve öngörülebilirliğin zayıflaması, ekonomik ilişkilerden güvenlik politikalarına kadar devletin hareket alanını daraltıyor. İçerideki kurumsal sorunlar dış politikadaki gelişmelerin yönetilmesini güçleştirirken dış politikadaki başarısızlıklar da ekonomik ve siyasal istikrarsızlığı derinleştiriyor.

Türkiye'de toplumsal ve kurumsal çözülme

Eğitim, tarım, sağlık ve sanayi politikalarında yaşanan sorunlar; hukuk güvenliğinin zayıflaması, liyakat ilkesinin aşınması ve toplumsal kutuplaşmanın derinleşmesiyle birleşerek devletin üretim ve yönetim kapasitesini olumsuz etkiliyor. Kamu kaynaklarının kullanımında şeffaflık ve hesap verebilirliğin zayıflaması, toplumsal adalet duygusunu ve kurumlara duyulan güveni aşındırıyor. Böylece sorunlar yalnızca belirli alanlarla sınırlı kalmıyor, siyasal ve toplumsal sistemin bütününü etkileyen bir nitelik kazanıyor.

Türkiye, Cumhuriyet'in kuruluşuyla başlayan ve zaman içerisinde geliştirilen kurumsal birikimin sağladığı dayanıklılık sayesinde bugüne kadar pek çok kriz aşılıyor. Ancak Cumhuriyet'in kurucu değerlerinden uzaklaşılması ve bu kurumsal birikimin aşındırılması, devletin gelecekte karşılaşacağı krizlere karşı dayanıklılığını da zayıflatıyor.

Türkiye İçin en büyük tehlike ve sonuç

Antik Yunan düşüncesindeki ‘’Kaos'tan Kosmos'a’’, yani düzensizlikten düzene geçiş anlayışı, siyaset felsefesinin temel sorunlarından biriyle ilişkili oluyor. Thomas Hobbes, devletin varlık sebeplerinden birini güvenliğin sağlanması ve çatışmanın önlenmesi olarak açıklarken John Locke, devletin meşruiyetini bireylerin haklarının korunmasına, Montesquieu ise siyasal özgürlüğün güvencesini iktidarın sınırlandırılmasına ve kuvvetler ayrılığına bağlıyor. Dolayısıyla devletin varlık sebebi yalnızca düzeni sağlamak değil, bu düzeni hukuk, adalet, özgürlük ve meşruiyet temelinde sürdürebilmek oluyor. Devlet kurumlarının bizzat hukuksuzluk ve istikrarsızlık kaynağı hâline gelmesi, devletin bu temel işlevini aşındırıyor.

Fizikte entropi, termodinamiğin ikinci yasasıyla açıklanan bir doğa olgusudur. Ancak toplumsal sistemlerin çözülmesi aynı anlamda kaçınılmaz değildir. İnsan iradesi, akıl, bilim ve kurumsal yenilenme sayesinde toplumlar karşılaştıkları krizleri aşabiliyor. Türkiye açısından bu yenilenmenin temelini, Cumhuriyet'in kurucu değerleri olan ulusal egemenlik, tam bağımsızlık, laiklik, akıl ve bilim ile hukuk devleti, demokratikleşme, şeffaflık ve liyakat ilkelerinin yeniden etkin kılınması oluşturuyor.

Türkiye'yi bekleyen en büyük tehlike, yalnızca siyasal ve ekonomik istikrarsızlık olmuyor. Asıl tehlike, devletin ve toplumun bu istikrarsızlığı giderecek kurumsal ve toplumsal kapasitesini kaybederek “istikrarsızlığın istikrarı” aşamasından “istikrarsızlığın istikrarsızlığı” aşamasına sürüklenmesi oluyor.

Çünkü bir devlet için en büyük tehlike, kurumlarının hata yapması değil, bu hataları düzeltebilecek mekanizmalarının da işlemez hâle gelmesidir. İşte sosyal entropinin Türkiye açısından asıl anlamı ve tehlikesi bu oluyor.

Bu hazin durumu anlatmak da bana kalıyor.

Arz ederim.

Osman AYDOĞAN

Kaynaklar

Durkheim, Émile (2014). Toplumsal İşbölümü. Çev. Özer Ozankaya. İstanbul: Cem Yayınevi.

Eğilmez, Mahfi (21 Mart 2021). “Akıl Dışılık Tuzağı”. Kendime Yazılar.

Hobbes, Thomas (2008). Leviathan. Çev. Semih Lim. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.

Locke, John (2020). Yönetim Üzerine İki İnceleme. Çev. Ömer Saruhanlıoğlu. İstanbul: Litera Yayıncılık.

Montesquieu (2017). Kanunların Ruhu Üzerine. Çev. Berna Günen. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

North, Douglass C. (2002). Kurumlar, Kurumsal Değişim ve Ekonomik Performans. Çev. Gül Çağalı Güven. İstanbul: Sabancı Üniversitesi Yayınları.

Prigogine, Ilya ve Stengers, Isabelle (2000). Kaostan Düzene: İnsanın Tabiatla Yeni Diyaloğu. Çev. Senai Demirci. İstanbul: İz Yayıncılık.