Aynadaki toplum: Pétain’den Farabî’ye

25 Ekim 2019

İlk bakışta, Birinci Dünya Savaşı'nın Fransız Mareşali Henri Philippe Pétain ile yaklaşık bin yıl önce yaşamış büyük filozof Farabî arasında nasıl bir ilişki kurulabileceği merak edilebilir.

Biri savaş meydanlarında kazandığı başarılarla ülkesinin millî kahramanı hâline geliyor, ardından aynı ülkenin işgalcileriyle iş birliği yaparak tarihe geçiyor. Diğeri ise yüzyıllar öncesinden, erdemli bir toplumun ve onu yönetecek insanların hangi nitelikleri taşıması gerektiğini sorguluyor.

Biri tarihin içinden, diğeri felsefenin dünyasından sesleniyor.

Ancak ikisinin buluştuğu önemli bir mesele bulunuyor:

Bir yöneticinin kişiliği, karakteri, ahlakı ve ruh hâli, yönettiği toplumun kişiliğine, karakterine ve ruh hâline nasıl yansıyor?

Bu sorunun izini sürerken önce Pétain'in yaşam öyküsüne, ardından Fransız gazeteci Claude Julien'in Vichy dönemi üzerine değerlendirmesine ve oradan da Farabî'nin ‘’El-Medînetü'l-Fâzıla’’ (Erdemli Şehir) adlı eserine uzanmak gerekiyor.

Bir kahramanın hazin dönüşümü: Verdun'dan Vichy'ye

Tarih, aynı kişinin bir dönemde ülkesinin kurtarıcısı olarak yüceltilirken başka bir dönemde o ülkeye ihanetle suçlanabildiğine tanıklık ediyor.

Fransız Mareşali Henri Philippe Pétain, bu dönüşümün en çarpıcı örneklerinden biri olarak karşımıza çıkıyor.

1856 yılında Fransa'da doğan Pétain, Saint-Cyr Askerî Akademisi'nde öğrenim görüyor. Uzun yıllar askerlik yapmasına rağmen kariyerinde hızlı bir yükseliş gösteremiyor. Ancak Birinci Dünya Savaşı onun kaderini değiştiriyor.

1916 yılında Alman ordularının Verdun'a saldırması üzerine Fransız savunmasının düzenlenmesinde önemli bir görev üstleniyor. Askerî başarısı ve cephedeki askerlerin moralini korumaya yönelik çabaları, ona büyük bir saygınlık kazandırıyor.

1917 yılında Fransız ordularının başkomutanlığına getiriliyor. 1918 yılında savaşın sona ermesinin ardından Fransa Mareşali unvanını alıyor.

Artık Pétain, Fransız halkının gözünde yalnızca başarılı bir asker değil, ülkesini felaketten kurtaran bir millî kahraman olarak görülüyor.

Ne var ki yaklaşık yirmi yıl sonra aynı Pétain, Fransa tarihinde bambaşka bir rol üstleniyor.

İkinci Dünya Savaşı sırasında Alman ordularının Mayıs 1940'ta Fransa'ya saldırmasıyla ülke büyük bir yenilgiye sürükleniyor.

Pétain, savaşın sürdürülmesi yerine Almanya ile ateşkes yapılmasını savunuyor. 16 Haziran 1940 tarihinde başbakan oluyor. 22 Haziran'da Almanya ile ateşkes imzalanıyor.

Ardından Fransız yönetimi Vichy kentine yerleşiyor.

10 Temmuz 1940 tarihinde Fransız parlamentosu Pétain'e olağanüstü yetkiler veriyor. Ertesi gün Pétain, kendisini Fransız Devleti'nin başı olarak konumlandıran düzenlemeleri yürürlüğe koyuyor.

Böylece Üçüncü Cumhuriyet'in parlamenter düzeni fiilen sona eriyor ve Vichy adıyla anılan otoriter yönetim ortaya çıkıyor.

Pétain, Fransız Devrimi'nin “Liberté, Égalité, Fraternité” (Özgürlük, Eşitlik, Kardeşlik) ilkelerinin yerine “Travail, Famille, Patrie” (Çalışma, Aile, Vatan) anlayışını yerleştiriyor.

Bu değişiklik yalnızca bir slogan değişikliği olmuyor. Cumhuriyetin özgürlük ve eşitlik anlayışının yerine itaati, hiyerarşiyi, geleneksel değerleri ve otoriteyi öne çıkaran bir yönetim anlayışı egemen oluyor.

Bir zamanlar Alman ordularına karşı Fransa'nın savunulmasında önemli rol oynayan mareşal, şimdi aynı ülkeyi işgal eden Almanlarla iş birliğini savunuyor.

Üstelik geçmişte kazandığı millî kahramanlık itibarı, bu kez kendisine duyulan güvenin ve siyasal otoritesinin dayanaklarından birine dönüşüyor.

Bir zamanlar Fransa'yı kurtaran kahraman olarak yüceltilen Pétain, şimdi Fransa'nın özgürlüklerini sınırlayan bir yönetimin başında bulunuyor.

Ancak Pétain'in hikâyesindeki asıl mesele, yalnızca bir millî kahramanın hazin dönüşümü olmuyor.

Bu dönüşümün, onun yönetim anlayışına ve yönettiği toplumun ruh hâline nasıl yansıdığı da önem kazanıyor.

Vichy yönetimi: Pétain'in kişiliğinden yönetimin karakterine

Pétain'in başında bulunduğu Vichy yönetimi, başlangıçta Fransa'nın Alman işgali dışında kalan güney kesiminde yönetim yetkilerini kullanıyor.

Pétain, Almanya ile iş birliği yaparak ülkesini daha büyük bir yıkımdan koruyabileceğini savunuyor. Ancak bu iş birliği, yalnızca askerî ve diplomatik bir uzlaşmayla sınırlı kalmıyor.

Vichy yönetimi, cumhuriyetin demokratik kurumlarını ortadan kaldırıyor, siyasal özgürlükleri sınırlandırıyor ve Yahudileri toplum hayatından dışlayan ayrımcı yasalar çıkarıyor. Üstelik bu uygulamaların bir bölümü, doğrudan Almanların zorlaması olmadan yönetimin kendi girişimiyle gerçekleştiriliyor.

Böylece Pétain'in otoriteyi, itaati ve hiyerarşiyi öne çıkaran yönetim anlayışı, devletin kurumlarında ve yasalarında karşılık buluyor.

Ancak burada dikkat çekici olan, yalnızca yasaların değişmesi olmuyor.

Pétain, geçmişte kazandığı millî kahramanlık itibarını yeni yönetiminin meşruiyet dayanaklarından biri hâline getiriyor. Kendisini Fransa'nın koruyucusu olarak sunarken, kişiliği etrafında bir bağlılık kültürü oluşturuluyor.

Artık yönetim, yalnızca Pétain'in kararlarıyla değil, onun temsil ettiği değerlerle ve otorite anlayışıyla da özdeşleşiyor.

Bu anlayış, devletin kurumlarına ve görevlilerine kadar uzanıyor.

Fransız polisi ve devlet kurumları, Yahudilerin tutuklanması ve toplama kamplarına gönderilmesi süreçlerinde görev alıyor. Temmuz 1942'de Paris'te binlerce Yahudi'nin Fransız polisi tarafından tutuklanması, yönetimin ayrımcı politikalarının devlet görevlilerinin eliyle nasıl uygulandığını gösteriyor.

Böylece bir yönetimin benimsediği değerler, yalnızca yöneticilerin düşüncelerinde kalmıyor; kurumların kararlarına, görevlilerin davranışlarına ve insanların hayatlarına yansıyor.

Elbette bütün Fransızların bu yönetimi benimsediği söylenemiyor. İşgale ve Vichy yönetimine karşı direnen, baskıya karşı çıkan insanlar da bulunuyor.

Ancak Pétain'in başında bulunduğu yönetim, kendi otoriter anlayışını toplumun gündelik hayatına yerleştirmeye çalışıyor.

Kasım 1942'de Alman ordularının Fransa'nın daha önce işgal edilmemiş güney kesimini de ele geçirmesiyle Vichy yönetiminin hareket alanı iyice daralıyor. Buna rağmen yönetimin iş birlikçi ve baskıcı niteliği ortadan kalkmıyor.

1944 yılında Fransa'nın kurtuluşunun ardından Pétain yargılanıyor. 1945 yılında vatana ihanet suçundan ölüm cezasına mahkûm ediliyor; cezası ömür boyu hapse çevriliyor. 1951 yılında hapiste hayatını kaybediyor.

Bir zamanların millî kahramanı, böylece ülkesinin tarihinde bambaşka bir yer ediniyor.

Claude Julien: Kendi kültürleriyle hasta olan toplumlar

Pétain'i bu kadar uzun anlatılmasının nedeni, onun bir zamanlar millî kahramanken daha sonra vatan haini olarak mahkûm edilmesini vurgulamak olmuyor.

Oysa burada asıl üzerinde durulması gereken mesele farklı oluyor. Bir yöneticinin kişiliğinin, karakterinin, ruh hâlinin, kültürünün ve davranışlarının, yönettiği toplumun kişiliğine, karakterine ve ruh hâline nasıl yansıdığı sorusu önem kazanıyor.

Çünkü yönetici iktidara yalnızca düşüncelerini ve siyasal tercihlerini taşımıyor. Kendi kişiliğini, alışkanlıklarını, zaaflarını, öfkelerini, önyargılarını ve davranış biçimini de beraberinde getiriyor.

Ve iktidarın imkânlarıyla bütün bunlar, yalnızca kendisinin değil, yönetiminin de özellikleri hâline gelebiliyor.

İşte burada Fransız gazeteci ve ‘’Le Monde diplomatique’’ yöneticilerinden Claude Julien'in de hazırlanmasına katkıda bulunduğu ‘’Des sociétés malades de leur culture’’ (Kendi Kültürleriyle Hasta Olan Toplumlar, Manière de voir, Sayı 1, Kasım 1987) başlıklı çalışma önem kazanıyor.

Claude Julien, bu derlemenin sunuşunda toplumların yalnızca ekonomik ve siyasal sorunlardan değil, kendi düşünce biçimlerinden, alışkanlıklarından ve kültürlerinden de kaynaklanan bunalımlar yaşayabildiğini anlatıyor.

Ona göre toplumlar, yerleşmiş düşünce kalıplarının ve önyargılarının etkisiyle kimi zaman gerçekleri göremiyor, tehlikeleri fark edemiyor, yanlışları olağan karşılayabiliyor.

Julien, 1930'lu yıllarda Bolşevizm korkusuyla Nazi tehlikesini küçümseyen çevreleri buna örnek gösteriyor. Bu değerlendirme, Pétain'in Fransa'sını anlamak bakımından da önem taşıyor.

Pétain'in kişiliği üzerine yapılan tarihsel değerlendirmelerde soğuk, mesafeli, alaycı, benmerkezci ve otoriter bir insan portresi çiziliyor. Onun sertliği ve kendisine gösterilmesini beklediği bağlılık, Vichy yönetiminin hiyerarşik ve buyurgan anlayışıyla birleşiyor.

Pétain, geçmişte kazandığı askerî itibarı kullanarak kendisini Fransa'nın koruyucusu olarak sunuyor. Kişiliği etrafında bir bağlılık kültürü oluşturuluyor. Portreleri okullara asılıyor, çocuklara ve gençlere onun şahsında otoriteye saygı ve itaat aşılanıyor.

Böylece yöneticinin kişiliği, yalnızca kendisine ait özellikler olarak kalmıyor. Yönetimin diline, kurumların işleyişine ve toplumun bazı kesimlerinin davranışlarına yansıyabiliyor.

Yönetici buyurganlaştıkça çevresindekiler de buyurganlaşabiliyor. Yönetici eleştiriye tahammül edemedikçe, onun adına yetki kullananlar da eleştiriyi hoş görmemeye başlayabiliyor. Yönetici kendisini tartışılmaz bir otorite olarak gördükçe, bu anlayış yönetimin alt kademelerine kadar yayılabiliyor.

Başlangıçta bir kişinin karakterinde görülen özellikler, iktidarın sağladığı güç ve örnek oluşturma imkânıyla giderek olağanlaşabiliyor.

Claude Julien, bu çerçevede incelemesinde Fransa’da Pétain Dönemi’ni inceliyor ve şu sonuca varıyor: ‘’Fransa’da Pétain Dönemi’nde egemen olan ruh hali bütün toplumsal sınıfları etkiliyor.’’ Bu durum, bireysel bir karakter meselesi olmaktan çıkarak toplumsal bir ruh hâline dönüşüyor.

Ancak mesele yalnızca yöneticinin toplumu etkilemesiyle sınırlı kalmıyor.

Claude Julien'in üzerinde durduğu kültürel alışkanlıklar ve önyargılar, toplumun bazı kesimlerinin otoriter bir yönetimi neden benimsediğini anlamaya da imkân veriyor.

Çünkü toplumda zaten bulunan itaat alışkanlığı, güçlü yönetici arayışı ve farklı düşüncelere tahammülsüzlük, yöneticinin otoriter kişiliğiyle örtüşebiliyor.

Böylece yönetici kendi özelliklerini topluma yansıtırken toplumun bazı kesimleri de kendi alışkanlıklarını ve beklentilerini yöneticinin kişiliğinde bulabiliyor.

Aynı derlemede Christian de Brie'nin ‘’Aux cimes du pouvoir: maîtres et serviteurs’’ (İktidarın Zirvesinde: Efendiler ve Hizmetkârlar) başlıklı yazısının bulunması da dikkat çekiyor.

Christian de Brie, iktidarın zirvesindeki efendilerle onlara hizmet edenler arasındaki ilişkileri ele alıyor. İktidarın yalnızca en tepedeki kişiden ibaret olmadığını; çevresindeki yöneticiler, görevliler ve hizmet ilişkileriyle birlikte işlediğini düşündürüyor.

Burada yöneticinin kişiliğiyle yönetimin karakteri arasındaki ilişki yeniden önem kazanıyor.

Christian de Brie, incelemesine bize de tanıdık gelen bir atasözüyle başlıyor:

“Le poisson pourrit par la tête.” (Balık baştan çürümeye başlar.)

Çünkü en tepedeki kişinin davranışları, çevresindekiler tarafından örnek alınabildiği ölçüde aşağıya doğru yayılabiliyor. Başlangıçta yöneticinin kişisel özelliği olarak görülen bir davranış, zamanla yönetimin alışkanlığına dönüşebiliyor.

Elbette bütün Fransızların Pétain'in kişiliğini ve yönetim anlayışını benimsediği söylenemiyor. Vichy yönetimine karşı çıkan, Nazi işgaline direnen ve özgürlükleri savunan Fransızlar da bulunuyor.

Ancak bir yöneticinin karakterinin toplumsal hayatı etkilemesi için bütün toplumun ona benzemesi gerekmiyor.

Onun davranışlarının yönetim tarafından benimsenmesi, yaygınlaştırılması ve giderek normal kabul edilmesi de yeterli olabiliyor.

Böylece bir kişinin kişiliği yönetimin karakterine, yönetimin karakteri de toplumun geniş kesimlerinin davranışlarına yansıyabiliyor.

Claude Julien'in toplumların kendi kültürlerinden kaynaklanan hastalıklarına ilişkin değerlendirmesiyle Christian de Brie'nin iktidar ilişkilerine yönelik eleştirisi, Pétain'in yaşam öyküsüyle birlikte düşünüldüğünde bu ilişki daha da anlam kazanıyor.

Ve bütün bunlar, yaklaşık bin yıl önce yaşamış Farabî'nin ‘’El-Medînetü'l-Fâzıla’’ (Erdemli Şehir) adlı eserinde ele aldığı yönetici ile toplum arasındaki ilişkiyi hatırlatıyor.

Farabî: Bin yıl öncesinden aynı mesele

Claude Julien'in Pétain dönemi üzerine yaptığı değerlendirme, yaklaşık bin yıl önce yaşamış Farabî'nin düşüncelerini hatırlatıyor.

Çünkü Farabî de yönetici ile yönetilen toplum arasında benzer bir ilişki kuruyor.

870-950 yılları arasında yaşayan Farabî, ‘’El-Medînetü'l-Fâzıla’’ (Erdemli Şehir, Litera Yayınları, 2018) adlı eserinde, bir şehrin niteliğiyle o şehri yöneten kişinin niteliği arasındaki ilişkiyi ele alıyor.

Farabî'nin sözünü ettiği şehir, yalnızca binalardan ve sokaklardan oluşan bir yerleşim yeri olmuyor. İnsanların ortak bir hayat kurdukları siyasal ve ahlaki topluluğu ifade ediyor. Bu nedenle şehir yöneticisi de yalnızca emir veren, kararlar alan ve idari işleri yürüten bir kişi olarak görülmüyor.

Farabî, şehir yöneticisinin bilgili, erdemli, adaletli ve ahlaklı olmasına büyük önem veriyor. Çünkü yöneticinin görevi yalnızca şehri yönetmekle sınırlı kalmıyor; şehir halkını eğitmek, ona yol göstermek ve erdemli bir hayatın oluşmasını sağlamak da bu görevin içinde yer alıyor.

Burada aile ile okul arasındaki ilişkiyi düşünmek gerekiyor.

Farabî’ye göre nasıl çocuklar aile büyüklerinden, öğrenciler öğretmenlerinden etkileniyorsa şehir halkı da yöneticisinin sözlerinden, davranışlarından ve ahlaki niteliklerinden etkileniyor.

Yönetici yalnızca söyledikleriyle değil, yaptıklarıyla da topluma örnek oluyor.

Farabî'nin yöneticiye yüklediği büyük sorumluluğun nedeni de burada ortaya çıkıyor.

Çünkü yöneticinin erdemleri kadar zaafları da önem taşıyor. Onun bilgeliği, adaleti ve ahlakı toplumda karşılık bulabildiği gibi; bilgisizliği, kabalığı, kibri ve ahlaki yetersizlikleri de yönetimin işleyişine ve insanların davranışlarına yansıyabiliyor.

İşte Farabî'nin düşüncesiyle Claude Julien'in değerlendirmesi burada buluşuyor.

Farabî, erdemli bir şehrin oluşmasında yöneticinin kişiliğine ve ahlakına belirleyici bir rol yüklüyor. Claude Julien'in Pétain dönemi üzerine değerlendirmesi ise yönetimde egemen olan ruh hâlinin bütün toplumsal sınıfları nasıl etkileyebildiği sorusunu gündeme getiriyor. Biri yaklaşık bin yıl önce şehirden, diğeri modern Fransa'dan söz ediyor.

Ancak her ikisi birlikte okunduğunda aynı ilişki karşımıza çıkıyor.

Yöneticinin kişiliği ve karakteri, yalnızca kendisine ait özellikler olarak kalmıyor; yönettiği topluluğun ahlakını, davranışlarını ve ruh hâlini de etkileyebiliyor.

Farabî'nin erdemli şehir düşüncesiyle Pétain'in Vichy Fransa'sı arasındaki çarpıcı karşıtlık da burada ortaya çıkıyor.

Birinde yöneticinin erdemleriyle şekillenen bir toplum ideali bulunuyor. Diğerinde ise yöneticinin otoriter kişiliğinin ve yönetim anlayışının toplumsal hayata yansıması karşımıza çıkıyor.

Aradan yaklaşık bin yıl geçiyor. Şehirler büyüyor, devletler değişiyor, kurumlar gelişiyor. Ancak yöneticinin kişiliğiyle yönetilen toplumun karakteri arasındaki ilişki, önemini koruyor.

Toplumun aynasında yönetici

Ancak yönetici ile toplum arasındaki ilişki yalnızca tek yönlü olmuyor.

Yönetici kendi kişiliğini ve karakterini topluma yansıtırken toplum da kendi değerlerini, alışkanlıklarını, beklentilerini ve zaaflarını yöneticisine yansıtabiliyor.

Farabî'nin ‘’El-Medînetü'l-Fâzıla’’ adlı eserinde erdemli şehir kadar erdemli olmayan şehirler üzerinde de durması, bu bakımdan önem taşıyor.

Farabî, erdemli olmayan şehirlerde yaşayan insanların gerçek mutluluğu ve erdemi kavramakta zorlandıklarını; zenginliği, maddi çıkarı, şöhreti, üstünlüğü ve gücü hayatın amacı olarak görebildiklerini anlatıyor.

Böyle bir toplumda yöneticiden beklenen nitelikler de değişiyor. Erdemin yerini çıkar, adaletin yerini ayrıcalık, bilgeliğin yerini güç aldığında, insanların yöneticide aradıkları özellikler de farklılaşıyor.

Toplum, kendisinde bulunmayan erdemleri yöneticisinde aramak yerine, kendi alışkanlıklarını, tutkularını ve zaaflarını onda görmek isteyebiliyor. Böylece yöneticinin karakteri toplumu etkilerken toplumun karakteri de nasıl bir yöneticinin kabul göreceğini belirlemede rol oynuyor.

Pétain'in 1940 Fransa'sında bir kurtarıcı olarak görülmesinde, yalnızca geçmişte kazandığı askerî itibar etkili olmuyor. Savaşın, yenilginin, korkunun ve belirsizliğin yarattığı güvenlik ve düzen arayışı da onun otoritesine zemin hazırlıyor. Toplumun bir bölümü, özgürlüğün sorumluluğunu üstlenmek yerine güçlü bir yöneticinin koruyuculuğuna sığınabiliyor.

İşte bu noktada Farabî'nin erdemli şehir ile erdemli olmayan şehirler arasında yaptığı ayrım yeniden anlam kazanıyor.

Çünkü bir toplumun hangi yöneticiyi benimsediği, yalnızca yöneticinin özellikleriyle değil, o toplumun nelere değer verdiğiyle de ilişkili oluyor.

Ve bazen asıl sorun, erdemli bir yöneticinin bulunmaması değil; toplumun erdemli bir yönetici aramaması oluyor.

Farabî, ‘’Es-Siyasetü'l-Medeniyye’’ (Büyüyenay, 2017) adlı eserinde bu düşünceyi daha da ileri götürüyor. Erdemsiz şehirlerin bazı türlerinde halkın gerçekten erdemli kişiyi yönetici yapmak istemediğini; böyle biri yönetime geldiğinde ise onu görevinden uzaklaştırmaya, hatta öldürmeye yönelebildiğini anlatıyor.

Böylece Farabî'nin yaklaşık bin yıl önce üzerinde durduğu bir başka mesele daha ortaya çıkıyor:

Erdemli yöneticinin bulunması yetmiyor; onu benimseyecek bir toplumun da bulunması gerekiyor.

Liderin aynasında toplumun sureti

Pétain'in yaşam öyküsü, Claude Julien'in değerlendirmesi ve Farabî'nin yaklaşık bin yıl önce ortaya koyduğu düşünceler, sosyologların, psikologların, antropologların, tarihçilerin ve siyaset bilimcilerin üzerinde uzun uzun durmaları gereken bir konuyu gündeme getiriyor.

Sosyolojiyle, psikolojiyle, antropolojiyle, tarihle ve siyaset bilimiyle hiçbir ilgisi ve alakası olmayan, sıradan bir okuyucu olan naçizane ben ise bütün bunlardan kendimce şöyle bir sonuç çıkarıyorum:

Bir şehrin veya devletin başındaki kişinin yalnızca kararları ve politikaları değil; kişiliği, karakteri, ruh hâli, ahlakı, kültürü, görgüsü ve davranışları da yönettiği topluma yansıyor.

Yönetici bilgiliyse bilgiye, erdemliyse erdeme, adaletliyse adalete değer veriliyor.

Ama yönetici kaba sabaysa kabalık, görgüsüzse görgüsüzlük, kibirliyse kibir, düşünsel derinlikten yoksunsa sığlık da giderek yaygınlaşıyor.

Çünkü iktidar yalnızca emir vermiyor. Aynı zamanda örnek oluşturuyor.

Yöneticinin dili, kurumların diline; kurumların dili de insanların gündelik ilişkilerine yansıyor. Üstelik bu etki yalnızca devlet yönetimiyle sınırlı kalmıyor. Burada şehir veya devlet yöneticisinin yerine bir şirketin, kurumun, kuruluşun, üniversitenin, kulübün, hatta küçük bir dairenin yöneticisini de koyabilirsiniz.

Makamlar değişiyor, yetki alanları değişiyor. Ancak yöneticinin kişiliğinin yönetilenlerin davranışlarını etkilemesi değişmiyor.

Bir süre sonra yöneticiye ait sanılan özellikler, çevresindeki insanların konuşmalarında, davranışlarında ve birbirleriyle ilişkilerinde de görülmeye başlanıyor. Hatta bu özelliklere öylesine alışılıyor ki başlangıçta yadırganan davranışlar artık yadırganmıyor. Kabalık olağanlaşıyor. Görgüsüzlük sıradanlaşıyor. Kibir, güç gösterisi olarak kabul görüyor. Bilgisizlik, kendinden emin bir tavra dönüşüyor.

Ve bütün bunlar olurken çoğu zaman değişenin yalnızca yönetici olduğu sanılıyor.

Oysa aynaya biraz daha dikkatli bakmak gerekiyor.

Çünkü aynada yalnızca yöneticinin yüzü görünmüyor.

Toplumun sureti de görünüyor.

Pétain'in yaşam öyküsünden, Claude Julien'in değerlendirmesinden, Christian de Brie'in incelemesinden ve Farabî'nin düşüncelerinden hareketle şöyle bir çıkarım yapmak mümkün oluyor:

“Bana nasıl bir lidere sahip olduğunuzu söyleyin, size hangi toplumsal hastalıklara mustarip olacağınızı söyleyeyim.”

Aslında bütün bunları anlatmak için Pétain'den, Claude Julien'den ve Farabî'den uzun uzun söz etmeye de gerek kalmıyor.

Çünkü atalarımız bu meseleyi üç kelimeyle anlatıyor:

“Balık baştan kokar.”

Osman AYDOĞAN