
Kaht-ı rical
24 Nisan 2019
‘’Kaht-ı rical’’ deyimi Osmanlı’dan günümüze aktarılan bir deyimdir. Bu deyim Osmanlı’da 19. yüzyılda kullanılmaya başlanmıştır. Kavramın derinliğine inmeden evvel, kelime kökenine bakmak yerinde olacaktır.
Deyimin açıklaması
“Kaht”, Arapça kökenli olup “kıtlık, yokluk, darlık” anlamlarına gelir. “Rical” ise Arapça “racül” (adam, erkek) kelimesinin çoğuludur. Ancak Osmanlı devlet ve siyaset dilinde “rical”, özellikle devlet adamlarını, yönetici konumundaki kişileri ve ileri gelenleri ifade eder. Dolayısıyla “kaht-ı rical” deyimi, kelime anlamıyla “devlet adamı kıtlığı” olarak açıklanabilir. Bununla birlikte kavram, yalnızca devlet adamlarının sayıca yetersizliğini değil; devlet yönetiminde görev alabilecek bilgi, birikim, yetenek, liyakat ve devlet adamlığı vasıflarına sahip kişilerin eksikliğini anlatır. Nitekim “Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat”te de bu deyim “devlet yönetiminde muteber adam kıtlığı” anlamında verilir.
Antik Yunan filozofu Diyojen'in “gerçek adamı” aramak için gündüz vakti fener yaktığını herkes bilir. Antik Çağ filozoflarının yaşamlarını ve düşüncelerini anlatan Diogenes Laertios, “Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri” (YKY, 2003) adlı eserinde Diyojen'in elinde yanan bir fenerle dolaşarak “Adam arıyorum, adam!” dediğini aktarır. Yani demek ister ki Diyojen: “Suretâ adam çok (yani şeklen insana benzeyen çok), fakat sîrette adam yok (yani ahlaki ve manevi açıdan gerçek insan yok).”
Diyojen'in aradığı insan, yalnızca bilgili ve yetenekli değil; aynı zamanda erdemli, dürüst ve ahlaklı insandır. Çünkü bilgi ve yetenek, erdem ve ahlakla birleşmediğinde tek başına insanı değerli kılmaz. Zira bir filozofun fenerle aradığı o erdemli insan, bir devletin bekası için yalnızca bir ideal değil; liyakatin, sistemin can damarı olduğu gerçeğinin ta kendisidir.
Nitekim Osmanlı padişahlarının şiirlerinde de bu sorunun büyüklüğünü görürüz.
Osmanlı’daki kaht-ı rical sorunu
Osmanlı Devleti'nde liyakatli devlet adamı eksikliği ve yönetimde ehil olmayan kişilerin görevlendirilmesi sorunu, 18. yüzyıldan çok daha eskiye dayanır. Ancak bu sorun, özellikle 18. yüzyılda devletin askerî, siyasi ve ekonomik sıkıntılarıyla birlikte daha belirgin hâle gelir. Dönemin yöneticileri de bu durumdan yakınır.
Osmanlı Devleti'nin Avrupalı devletlerle savaşlar yaşadığı zor bir dönemde, 1757-1774 yılları arasında padişahlık yapan III. Mustafa (1717-1774), şehzadeliği boyunca dinî ilimler, edebiyat ve tarih alanlarında eğitim görür; coğrafya ve askerî bilimlerle de ilgilenir. Özellikle askerî yeniliklere önem veren III. Mustafa, “Cihangir” mahlasıyla şiirler yazar. Devlet adamlarının yetersizliğinden ve yönetimdeki bozulmadan duyduğu rahatsızlığı bir şiirinde şöyle dile getirir:
‘’Yıkılıpdur bu cihân sanma ki bizde düzele
Devlet-i çarh-ı denî verdi kamu mübtezele
Şimdi ebvâb-ı saâdetde gezer hep hezele
İşimiz kaldı hemân merhamet-i lem-yezele’’
(Düzeleceğini zannetmeyin, dünya yıkılıp gidiyor;
Alçak felek devleti aşağılık adamlara teslim etti.
Mutluluk kapılarında şimdi bu aşağılık, âdî adamlar dolaşıyor
İşimiz artık Allah’ın merhametine kaldı.)
III. Mustafa'nın bu şiiri, dönemin yönetim anlayışına yönelik eleştirilerin edebiyata da yansıdığını gösterir. Nitekim şiire en az 17 nazire yazılması, dile getirilen rahatsızlığın yalnızca padişahla sınırlı kalmadığını ortaya koyar.
III. Mustafa'nın oğlu, yenilikçi padişah III. Selim (1761-1808) de şehzadeliği boyunca iyi bir eğitim görür; dinî ilimler, edebiyat, Arapça ve Farsça öğrenimiyle ilgilenir. Özellikle müzik ve şiir alanlarında kendisini geliştirir. Türk musikisinin önemli bestekârlarından biri olan III. Selim, “İlhâmî” mahlasıyla şiirler yazar. Henüz veliaht iken devletin bozulan düzeninden duyduğu üzüntüyü bir şiirinde şöyle dile getirir:
“Sakın aldanma gönül âleme yok zerre vefâ
Devletin tab'ı bozuk ver ana yâ Rabbi şifâ
Zevk eyyâmı değil şimdi harâm oldu safâ
Edelim Hakka recâ şimdi harâb oldu cihân”
III. Selim, bu dizelerinde devlet düzeninin bozulduğunu, artık zevk ve eğlence zamanı olmadığını, içinde bulunulan kötü durumdan kurtulmak için Allah'ın yardımına ihtiyaç duyulduğunu dile getirir.
Araştırmacı yazar Şaban Çibir, “Sultan I. Abdülmecid – Su Uyur Düşman Uyumaz – Ah Vatanım” (Parola Yayınları, 2016) adlı eserinde II. Abdülhamid'in de kaht-ı rical sorunundan yakındığını aktarır. Çibir'in anlatımına göre II. Abdülhamid'in kızı, babasının “Bu milletin uğradığı en büyük sıkıntı kaht-ı rical meselesidir” dediğini nakleder. Yine aynı anlatımda, sadrazamlığa atayacak nitelikte bir devlet adamı bulmakta zorlanan padişahın “Ah kaht-ı rical!” diye yakındığı belirtilir.
Osmanlı'da kaht-ı rical sorunu II. Abdülhamid'den evvel başlamıştı. Osmanlı'nın son iki asrı, bir bakıma kurumsallaşmış bir kaht-ı rical dönemidir. O kadar ki, tarih sahnesinden silinmesinin başta gelen sebeplerinden biri budur dense yanlış olmaz. Her şeyin parayla ölçüldüğü; makam ve rütbelerin insani değerlerin önüne geçtiği; liyakat yerine isimlerin, dostlukların ve adam kayırmanın; gurur, kibir, ihtiras, benlik, çekememezlik ve bencillik duygularının öne çıktığı bir toplumun çökmesinde nasıl bir gariplik aranabilir ki?
Prof. Dr. Vahdettin Engin, “II. Abdülhamid ve Dış Politika” (Yeditepe Yayınları, 2005) adlı eserinde de Abdülhamid'in Osmanlı'daki kaht-ı rical sorununu anlattığı bir bölüme yer verir. Kitapta aktarılan anlatıya göre Japon İmparatoru, İslamiyet'in içeriğini, iman esaslarını, amacını, felsefesini ve ibadet kurallarını açıklayabilecek nitelikte bir din heyetinin ülkesine gönderilmesini II. Abdülhamid'den talep eder.
II. Abdülhamid'in bu talep üzerine söylediği aktarılan sözler ise dikkat çekicidir: “Düşündüm ki, Japon İmparatorunun istediği Müslüman din âlimleri kendi ülkemizde olsa ve onları ben bulabilseydim, Japonlardan evvel kendi milletimin ve Halife, yani Peygamberimizin vekili olarak İslam âleminin istifadesini temin ederdim.”
Bu anlatı, kaht-ı rical sorununun yalnızca devlet yönetiminde değil, eğitim ve ilim kurumlarında da kendisini gösterdiğine ilişkin çarpıcı bir örnek oluşturur.
Osmanlı devlet adamı, diplomatı, çevirmen ve oyun yazarı, ilk Osmanlı Meclis-i Mebusanı'nda İstanbul vekili ve bu meclisin başkanı, iki defa Maarif Nazırlığı (Eğitim Bakanlığı) ve iki defa başvekillik (sadrazamlık, başbakanlık) görevini yapan, 16 dil bilen bilim adamı Ahmet Vefik Paşa da Osmanlı'nın yaşadığı kaht-ı rical sorununu daha farklı dile getirir.
Ahmet Vefik Paşa'nın ilk Türkçe sözlüklerden biri olan “Lehçe-i Osmânî” (Türk Dil Kurumu Yayınları, 2000) adlı bir eseri vardır. Ahmet Vefik Paşa bu eserinde iyi bir siyasetçide ve iyi bir yöneticide şu sıfatları arar: Muteber, mutedil, mu'tezim (azimli), mutena, mutlif (affedici), muvaffak, muvakkit, muzaffer, mübeccel (yüceltilmiş), mübeşşir (sevindirici haber veren), mücerreb (tecrübe edilmiş), müdebbir (tedbirli), müeyyit (sağlam), müfekkir (düşünen), müheyya (hazır). Hatta der ki Ahmet Vefik Paşa, “Bir siyasetçi ve yöneticide ne kadar ‘m’ harfi ile başlayan özellik varsa siyasetçi ve yönetici o kadar mühim işler yapar.”
Ahmet Vefik Paşa tüm bu “m”li özellikleri saydıktan sonra ekler: “Bu evsafın hepsine sahip olmak da yetmez. Bir şey daha lazımdır. O da devletin bu idareciye hakikaten salahiyet vermek isteyip istemediğidir.”
Aslında Osmanlı, Enderun gibi kurumlarla “insan yetiştirmeyi” devletin bekasıyla eşdeğer tutan bir geleneğe sahipti. Enderun, devlet yönetiminde görev alacak insanların bilgi, yetenek ve liyakat esasına göre yetiştirilmesini amaçlayan önemli bir eğitim kurumuydu. Ancak zamanla devlet yönetiminde liyakatin yanında kişisel sadakat, nüfuz ve kayırmacılık da belirleyici hâle gelir. Özellikle 19. yüzyılda yaşanan siyasi ve kurumsal sorunlar, bu anlayışın devlet yönetimindeki etkilerini daha görünür kılar. Geçmişte devleti ayakta tutan “insan hazinesi”, yerini kurak bir sahrada yankılanan II. Abdülhamid'in o meşhur feryadına bırakır: “Ah kaht-ı rical!”
Tarihsel süreklilik içinde biçim değiştirerek devam eden bu sorun, bugün de farklı bir görünüm altında varlığını sürdürmektedir.
Türkiye Cumhuriyeti’nde kaht-ı rical
Ülkemizde yaşanan son olaylar göstermiştir ki vatandaş bu evsafa sahip siyasilere, siyasiler de bu evsafa sahip yöneticilere görev vermemiştir. Bu yapısal sorunun somut yansımalarını görmek için günümüze bakmak yeterlidir. Bakınız nâzırlara, meselâ Dâhiliye Nâzırı'na, Hariciye Nâzırı'na, Müdafaa Nâzırı'na! Bakınız teşkilat reislerine, meselâ Diyanet Reisi'ne! Bakınız medreselere, meselâ medreselerdeki müderrislere! Bakınız ceridelere, meselâ bu ceridelerdeki muharrirlere! Bakınız renkli ekranlara, meselâ bu renkli ekranlarda her daim boy gösteren, kürsülerde arz-ı endâm eden müverrihlere, müderrislere, vükelaya! Bu evsafta mıdırlar?
Günümüz Türkiye'sinde “yetişmiş adam yoktur” demek, Osmanlı'nın aksine haksızlık olur. Dünya çapında yetişmiş insanlarımız vardır. Sorun, bu insanların devlet katında görev almaması değil; sistemin bu insanları bilinçli biçimde dışarıda bırakmasıdır. Bugün sorun, insan kıtlığı değil; liyakatli insanların sistematik olarak dışlanmasıdır.
Bunun nedenini de Ortadoğu, İslam tarihi ve İslam-Batı ilişkileri uzmanı Amerikalı tarihçi Bernard Lewis anlatır. Lewis, “İslam'ın Siyasal Söylemi” (Özgün adı: “The Political Language of Islam”, Phoenix Yayınları, 2007) adlı eserinde bu hususu şöyle değerlendirir:
“Türkiye’de yazarlar, düşünürler, üniversite profesörleri ve işadamları dünyadaki benzerleri düzeyinde yetenekli, iyi eğitilmiş, deneyim sahibi kişiler olmalarına karşın siyasal sistem, bu insanları son derece etkin bir biçimde iktidardan uzak tutacak şekilde tasarlanmıştır. Bunun doğal sonucu olarak da Türk demokrasisi engellenmiş durumdadır. Başka hiçbir ülkede eğitimli seçkinlerin düzeyiyle siyasal sınıfın düzeyi arasındaki fark, Türkiye ölçüsünde büyük değildir. Onlarca yıldır Türkiye’nin önemli siyasal partileri bir tek kişi ya da kimi zaman işbirliği içindeki küçük bir grup tarafından yönetilmiştir. Bu kişiler ise kamu görevi için tek bir ölçütü kullanarak seçim yaparlar: ‘kör bir itaat’... Yalnızca dalkavuk kabul edilir, bağımsız düşünürlerden ölümcül salgın virüsü taşıyorlarmış gibi kaçılır. Yalnızca statükoya bağlı bir avuç soğukkanlı tutucunun egemen olduğu siyasal sistem böylece kemikleşmiştir...”
Lewis'in bu değerlendirmesi, sorunun yetişmiş insan eksikliğinden çok, bu insanların devlet yönetiminde yer bulmasını engelleyen siyasal ve kurumsal yapıda olduğunu gösterir.
İşte böylesine bir kemikleşmenin sonucu olarak nasıl zalimce cezalandırıldığımızı da Fransız düşünür Alain Badiou'ya atfedilen şu söz anlatır: “Siyaset üzerine düşünmek zorundayız. Eğer bunu yapmazsak bir gün zalimce cezalandırılırız.”
Osmanlı hicvinde kaht-ı rical
Böylesine zalimce cezalandırılmanın sonucu ne olur derseniz ben cevap olarak yine çok sevdiğim eskilerde yer alan hicve gideyim. Ne varsa işte orada eskilerde var. Sorular da orada, cevaplar da oradadır:
Ziya Paşa’nın devlet katında geçerli olan zihniyet üzerine özdeyiş haline gelmiş birçok mısra ve beyti vardır. Ziya Paşa'nın zamanın siyasetçileriyle bürokratlarına kızarak yazdığı mısralardan birisi de şu şekildedir: (Ziya Paşa, ‘’Zafernâme’’, Tercüman 1001 Temel Eser, 1977)
‘’Asiyab-ı devleti (devletin değirmenini) bir har (eşek) da olsa döndürür.’’
Bundan cesaret alan Türk edebiyatının hiciv ustası Şair Eşref de gecikmeden Ziya Paşa’ya cevabını yapıştırır: (Şair Eşref, ‘’Hicviyeler’’, Bilgi Yayınevi, 1970)
‘’Asiyab-ı sengi'yi bir har da olsa döndürür,
Döndürür ama mili kırar çarka s…çar harabeye döndürür.’’
Taşlama şairi Neyzen Tevfik de onun mısrasına bir “nazire” olarak, şöyle bir beyit oluşturur: (Neyzen Tevfik, “Azâb-ı Mukaddes”, Kapı Yayınları, 2009)
‘’Öyle harlar koştular kim asiyab-ı devlete,
Birbirin çiğnemekten, dolab-ı devlet dönmüyor.’’
Bir Çin atasözü
Hani demişti ya II. Abdülhamid: ‘‘Bu milletin uğradığı en büyük sıkıntı kaht-ı rical meselesidir.’’ Hani inlemişti ya II. Abdülhamid: ‘’Ah kaht-ı rical!’' diye. Aradan yüzyıl geçer. Hep beraber inleriz yine ‘’Ah kaht-ı rical ahhh!’’ diye.
Aslında Osmanlı’nın kaht-ı rical olarak ortaya koyduğu bu sorunu Çinliler, neticesi ile beraber bir atasözü ile anlatmışlardı:
''Bir memlekette kısa boylu adamların gölgeleri uzuyorsa o memlekette Güneş batıyor demektir.''
Asiyab-ı devlet neden mi harabeye döndü sanıyorsunuz, Güneş bu memlekette durduk yerde mi batıyor zannediyorsunuz.
Güneş battıkça o gölge uzar, güneş battıkça o gölge uzar, uzar, uzar, uzar sonra güneş ufka indiğinde gölge en uzun halini alır ve gölge o an bir saniye içinde yok olur gider! Ama bu durumu gölgeleri uzayan o kısa boylu adamlar bir türlü idrak edemezler!
Sonuç
Kaht-ı rical, bir insan kıtlığı değil; bir sistem tercihidir. Liyakatin yerini sadakatin aldığı, kurumların ehliyet üretmek yerine bağlılık devşirdiği, eğitim ile devlet kademeleri arasındaki bağın koparıldığı bir düzende nitelikli insanın varlığı değil, yokluğu makbuldür. Bürokrasi ise zamanla kendi varlığını korumaya odaklanan kapalı bir yapıya dönüşür ve dışarıdan gelen yetkinliği tehdit olarak görür.
Bu ülkenin en büyük sorunu “kaht-ı rical”dir. Kaht-ı rical, birey eksikliğinden değil; liyakati ödüllendirmeyen, ehil insanı dışlayan kurumsal yapıdan doğar.
Nitekim İbn Haldun, “Mukaddime” (Kaynak Yayınları, 2015) adlı eserinde devletlerin yükselişini ve çöküşünü incelerken asabiyetin (toplumsal dayanışma ve birlik ruhunun) zayıflamasına, yönetimde ehliyetin kaybolmasına ve devletin giderek yozlaşmasına dikkat çeker. Onun devletlerin yaşlanması ve gerilemesine ilişkin değerlendirmeleri, yönetim anlayışı ile devletin geleceği arasındaki ilişkinin önemini ortaya koyar.
Yazımda bahsettiğim Lewis'in işaret ettiği bu uçurum (eğitimli seçkinler ile siyasal sınıf arasındaki derin fark), toplumun en parlak zihinlerinde bir “çaresizlik” ve “sinizm” (güvensizlik, hayal kırıklığı ve umutsuzluk) dalgası yaratır. Eskiden “kaht-ı rical” liyakatli adam bulunamaması demekti; bugün ise liyakatli olanların sistem dışına itilmesidir. Bunun sonuçlarından biri de modern tabiriyle beyin göçüdür. Dün yetişmiş insan bulamazken, bugün yetiştirdiğimiz insanı kendi ellerimizle sınırların ötesine uğurluyoruz. Bu durum, 19. yüzyılın tozlu raflarında kalmış bir kavramı alıp bugünün havalimanlarındaki pasaport kuyruklarına kadar getiriyor.
Kaht-ı rical, bir sonuçtur, sebep değil.
Bu memlekette kısa boylu adamların gölgeleri uzadığı sürece bu sonuç değişmeyecektir!
Osman AYDOĞAN