La Paloma

14 Mayıs 2017

‘’Hayat ileriye doğru yaşanır, ancak geriye doğru anlaşılır’’ derler. ‘’Geleceğe ilişkin öngörüler kökleri tarihte olan ve buradan beslenen bitkiler gibidir’’ derler. ''Tarihi kök bilgiler, tarihi figürler ve tarihi motifler, güçlü bir ağacın kökleri gibi bir toplumu ayakta tutan ve besleyen unsurlardır'' derler. Derler de derler. Daha çok şey derler de ben şimdilik bu kadarı ile yetineyim.

Ben de biliyorsunuz bu düstura sadık kalarak konuları tarihe bağlamayı ve tarihte geriye gitmeyi pek severim. Bu sitede Kudüs konusunu anlatacağım diye; teee üç bin yıl geriye giderek Buhtunnasır'ı, yine tarihte daha bir geriye, teee üç bin iki yüz yıl geriye giderek ''Delilah'' (Dilayla) isminin hikâyesini ve ne anlama geldiğini ve yine iki bin yıl geriye giderek Oscar Wilde'ın ‘‘Salomé’’ adlı oyununa konu olan hikâyeyi anlatmıştım.

Bu sefer de, dış ve iç siyasetten uzak bir konuda yine iki bin beş yüz yıl geriye giderek çok sevilen bir şarkının hikâyesini anlatmak istiyorum.

Pers donanmasının felaketi ve güvercin efsanesi

Anlatacağım bu şarkının hikâyesi de Nuh Tufanı’ndaki güvercini hatırlatan, kökleri yaklaşık iki bin beş yüz yıl öncesine uzanan başka bir güvercin efsanesine dayanır. MÖ 492 yılında yaşanan tarihsel bir olayla ilişkilendirilen bu efsane şu şekildedir:

Pers Kralı Büyük Kiros'un ölümünden sonra imparatorlukta taht mücadeleleri yaşanır. MÖ 522 yılında I. Darius, tartışmalı bir iktidar değişikliğinin ardından Pers tahtına çıkar. Darius döneminde imparatorluk, Batı Anadolu'daki İyon kentlerinin ayaklanması ve bu ayaklanmaya bazı Yunan kentlerinin destek vermesi üzerine Ege'nin karşı yakasına yönelir. MÖ 492 yılında Darius, komutanı Mardonios yönetimindeki Pers kuvvetlerini Yunan dünyasına karşı sefere gönderir.

İşte Mardonios komutasındaki Pers donanması, bu sefer sırasında Athos Dağı açıklarında büyük bir fırtınaya yakalanır. Fırtınada çok sayıda gemi kayalıklara çarparak parçalanır, binlerce denizci hayatını kaybeder. Bu felaketle ilişkilendirilen bir efsaneye göre, batan gemilerden bir güvercin sürüsü havalanır. Başlangıçta bu güvercinlerin ölen denizcilerin ruhları olduğu düşünülür. Ancak efsanenin devamında başka bir hikâye anlatılır: Güvercinler, gemilerdeki denizcilere aittir ve onların evlerine haber götürmek için kullanılır. Ayağında bir mektup olmadan evine dönen güvercin, sahibinin artık hayatta olmadığının habercisidir. Böylece mektupsuz dönen bir güvercin, geri dönmeyecek bir insanın ve acı bir haberin simgesine dönüşür.

Aradan yüzyıllar geçer. İmparatorluklar yıkılır, sınırlar değişir, nice savaşlar yaşanır. Ancak denizlerin ayırdığı insanlar, geride kalan sevgililer ve uzaklardan haber getiren güvercinler, insanların hayallerinde ve anlatılarında yaşamaya devam eder. İşte on dokuzuncu yüzyılda bestelenen “La Paloma” da bu eski anlatıları hatırlatan bir ayrılık ve özlem şarkısı olarak karşımıza çıkar.

Bir İspanyol şarkısı: La Paloma

“La Paloma” adında bir İspanyol şarkısı vardır. İspanyolcada “güvercin” anlamına gelen bu şarkının anlattığı ayrılık ve özlem, biraz önce sözünü ettiğim güvercin efsanesini hatırlatır. Güvercin, bir yandan barışın, diğer yandan sevginin, özlemin ve uzaklardan gelecek haberin simgesidir. “La Paloma” da bu simgeler aracılığıyla farklı kültürlerde karşılık bulan ortak bir insanlık duygusunu dile getirir.

“La Paloma”, on dokuzuncu yüzyılın ortalarında Bask kökenli İspanyol besteci Sebastián Iradier tarafından bestelenmiş, Küba kökenli habanera ritmiyle tanınan bir şarkıdır. Habanera, Havana'da gelişen ve kendine özgü ritmik yapısıyla tanınan bir müzik ve dans türüdür. “Müzik evrenseldir” derler ya, işte bu sözü ispatlarcasına, şarkının dünya çapında iki bin dolayında yorumunun bulunduğu belirtiliyor. Farklı dillerde, farklı sözlerle söylenmiş. Her yorum, her ses tonu şarkıya başka bir duygu katmış. Kiminde derin bir hüzün, kiminde ise neşe dile getirilmiş. Meksika'da çok sevilmiş, protestocuların dilinden düşmemiş. Latin Amerika ülkelerinde özgürlüğün, aşkın ve kardeşliğin melodisi olmuş; Zanzibar'da düğün müziğine, Romanya'da cenaze törenlerinde çalınan bir ezgiye, Meksika'da isyan şarkısına, Almanya'da gemici ağıtına dönüşmüş.

Şarkının Mireille Mathieu tarafından da seslendirilen “La Paloma, ade” adlı Almanca uyarlamasının sözleri, girişte anlattığım güvercin efsanesini hatırlatır. Bu sözler, özetle bir gemide yaşanan vedalaşmayı anlatır. Giden belki de bir daha gelmeyecektir. “Hayat,” der, “denizin üzerindeki dalgalar gibi bir gider, bir gelir.” Ve sorar: “Kim anlayabilir ki?” Ardından, “Ben geri gelmezsem ağlama,” der. “Denizleri aşarak sana beyaz bir güvercin gelecek; selamımı getirecek ve artık geri dönmeyeceğimi bildirecek.” Tıpkı efsanedeki Pers denizcilerinin güvercinleri gibi.

Şarkının Almanca sözleri bana Yahya Kemal Beyatlı’nın “Sessiz Gemi” şiirini anımsatır. Her iki eserde de deniz, ayrılığın ve geri dönüşü olmayan bir yolculuğun simgesine dönüşür. “La Paloma”da güvercin, gidenden geriye kalan son haberin taşıyıcısı olurken, “Sessiz Gemi”de geride kalanların bitmeyen bekleyişi anlatılır. Hümeyra da “Sessiz Gemi”yi çok güzel seslendirmişti ama keşke bu şiir “La Paloma”nın müziğine uyarlansaydı; sözleri de ne güzel uyardı: “Dünyada sevilmiş ve seven nafile bekler; / Bilmez ki, giden sevgililer dönmeyecekler.”

Alman gazeteci, yazar ve tarihçi Sigrid Faltin’in bu şarkıyı konu alan, 2008 yapımı “La Paloma” adlı bir de belgeseli var. Belgeselde, şarkının farklı kıtalarda ve ülkelerde nasıl yorumlandığı, her toplumda nasıl farklı anlamlar kazandığı ve kültürel yaşamı nasıl etkileyerek dilden dile dolaştığı anlatılıyor. Bu belgeselde, Meksika İmparatoru Maximilian’ın idam edilmeden önceki son isteğinin “La Paloma” şarkısını dinlemek olduğu da rivayet ediliyor.

La Paloma, insanoğlunun besteleyebildiği en güzel müziklerden birisidir diye düşünüyorum. Bu şarkı insanın gönül telini tir tir titretiyor. İnsan bu şarkıyı dinlerken, üstüne yağmur yağmış, güneş vurmuş ve bir de üstüne sam yeli esmiş bir kar gibi ılgıt ılgıt erirmiş. Aşağıda bağlantılarını verdiğim belli başlı yorumları dinlediğinizde sanırım bana hak verirsiniz. Aynı müzik ama farklı yorumları birbirinden o kadar güzel ki, yerinizde olsam bütün yorumları dinlerdim. Bu yorumlar gökkuşağının bütün renkleri gibi rengârenk.

Bu şarkının farklı yorumlarını dinlediğinizde, zamanınızı bu dünyanın gamını, kederini, pisliklerini, dış ve iç siyaseti düşünmeye harcamaktansa, yalnızca bu zamanı değil, dünyanın bütün zamanını bu şarkıya feda etmeye değeceğini göreceksiniz. Ve yine göreceksiniz ki Meksika İmparatoru Maximilian’ın idam edilmeden önceki son dileğinin “La Paloma” şarkısını dinlemek olduğu yönündeki rivayet boşuna değil.

El âlem ve biz

Anlattığım gibi el âlem, bir şarkıda bile iki bin beş yüz yıl öncesine uzanan bir efsaneyi hatırlatan izler buluyor, müziğe tarihsel bir derinlik kazandırıyor. El âlem, bir şarkıyı yalnızca dinlemekle kalmıyor; ona kendi tarihinden, kültüründen, acılarından ve sevinçlerinden anlamlar yüklüyor. Böylece aynı şarkı, farklı toplumların hafızasında yer edinerek insanları ortak duygularda buluşturabiliyor. El âlem, basit bir şarkıda bile birleşmeyi, bütünleşmeyi sağlayabiliyor.

Fransız sosyolog Maurice Halbwachs'ın kolektif hafıza üzerine düşünceleri, müziğin toplumlar açısından taşıdığı anlamı kavramamıza yardımcı olur. Halbwachs'a göre geçmiş, yalnızca bireylerin hatıralarında değil, toplumların ortak yaşamında da varlığını sürdürür. Alman kültür bilimci Jan Assmann ise kültürel bellek kavramıyla, geçmişin anlatılar, semboller, törenler ve kültürel eserler aracılığıyla kuşaktan kuşağa aktarıldığını gösterir. İşte “La Paloma” da bu açıdan yalnızca bir şarkı değil; farklı toplumların kendi hatıralarını, özlemlerini ve duygularını yükleyerek yaşattıkları ortak bir kültürel miras niteliği kazanır.

Bizim günlük siyasal, toplumsal ve kültürel yaşayışımız ise tıpkı kendi pop ve folk şarkılarımızın sözlerinde olduğu gibi şıkıdım şıkıdım, oynaya oynaya, lay lay lom geçip gidiyor. Oysa ortak söyleyebileceğimiz nice şarkımız, türkümüz; ortak ulusal değerlerimiz, ülkülerimiz, inançlarımız, kıvançlarımız, öykülerimiz, hikâyelerimiz ve efsanelerimiz var. Ne var ki bütün bu zengin kültürel mirasımıza rağmen, ortak hafızamızı ve bizi birbirimize bağlayan değerleri giderek yitiriyor, rüzgârların önündeki kuru yapraklar misali savrulup gidiyoruz.

Einstein’a atfen söylenen bir söz vardır: “Toplumlar, hiç ölmeyen ancak sürekli öğrenen tek bir insan gibidir.” Hani, hayat ileriye doğru yaşanır, ancak geriye doğru anlaşılırmış ya. Sanki günümüzdeki bizleri anlatırcasına Goethe de “Batı-Doğu Divanı” adlı eserinde geçmişini bilmeyen, üç bin yıllık tarihin hesabını veremeyen insanın günübirlik yaşamak zorunda kalacağını söyler. Biz de günübirlik yaşayıp gidiyoruz işte.

Ancak insanın yalnızca hatırlamaya değil, unutmaya da ihtiyacı var. Alman filozof Friedrich Nietzsche, “Tarihin Yaşam İçin Yararı ve Sakıncası Üzerine” adlı eserinde, geçmişin ağırlığı altında ezilmeden yaşayabilmek için unutmanın da gerekli olduğunu anlatır. İnsan geçmişini bilmeden yolunu bulamaz ama geçmişin bütün yükünü de sırtında taşıyarak yaşayamaz. Demek ki mesele ne her şeyi hatırlamak ne de her şeyi unutmak. Mesele, hatırlanması gerekenleri unutmadan, unutulması gerekenlerin de hayatımızı esir almasına izin vermeden yaşayabilmek.

Hayat, şarkının Almanca sözlerinde anlatıldığı gibiydi zaten. Denizlerin üzerinde bir gelip bir giden dalgalar misali... Kim anlayabilir ki hayatı? Gidenlerin kimi geri döner, kimi dönmez. Geriye bazen bir hatıra, bazen bir ses, bazen de “La Paloma” gibi bir melodi kalır.

Bugün artık Pazar, şarkının bağlantısını verdiğim yorumların hepsini dinleyin. O kadar çok dinleyin ki zihninizde takılmış bir plak gibi gün boyu dönsüüüüün dursun. Zihninizde bu şarkı o kadar çok dönsün dursun ki zihninizde ne kadar olumsuz düşünce varsa hepsini unuttursun. Zaten “unutma olmayınca mutluluk da olmaz” diye Fransız yazar André Maurois'ya atfedilen bir söz vardır.

Sizlere pırıl pırıl, sağlıklı, mutlu ve umutlu güzel bir pazar günü dilerim.

İşte görüldüğü gibi, tarih insanın unuttuklarını hatırlatır; sanat ise hatırladıklarını ölümsüzleştirir.

Osman AYDOĞAN

La Paloma çok değişik sanatçılar tarafından yorumlanmıştır. En bilineni İspanyol asıllı Fransız sanatçı Mireille Mathieu'nun Almanca olarak söylediği yorumudur. Yine Mireille Mathieu'nun Yunan sanatçı Nana Mouskouri ile Fransızca düeti de var:
https://www.youtube.com/watch?v=2NXrhcbpiV0

Julio Iglesias ile Nana Mouskouri'nin de ''La Paloma'' düeti var:
https://www.youtube.com/watch?v=RkHWaMJ6fl0

André Rieu'in ''La Paloma''sı... Orkestra ile de daha bir güzel... Orkestra deyince Belçikalı tenor Helmut Lotti'den orkestra eşliğinde dinlenmeli diye düşünürüm:
https://www.youtube.com/watch?v=R5L1UAGow3k

''Çalışıkuşu'' dizisinde Feride’yi canlandıran Aydan Şener dizide piyano ile çalmıştı La Paloma'yı:
https://www.youtube.com/watch?v=foDKfzZbGz0

İspanyol besteci ve gitar virtüözü Francisco Tarrega tarafından yapılan gitar yorumu:
https://www.youtube.com/watch?v=9QJLUH97orU

İtalyan müziğinin divalarından sayılan Gabriella Ferri de çok güzel yorumlamış La Paloma'yı:
https://www.youtube.com/watch?v=UOl502lgWFk

La Paloma'yı Polonyalı sarkıcı, aktör ve piyanist Adam Aston da başka bir yorumla söylemiş: 
https://www.youtube.com/watch?v=Ogh7o9HpjAE

Los Panchos (Trio Los Panchos olarak bilinir, üç romantik Latin şarkıcılarıdır) daha güzel anlamlar katmış La Paloma'ya:
https://www.youtube.com/watch?v=D1kBZFNODi4

Arjantinli sanatçı Libertad Lamarque’nin yorumu:
https://www.youtube.com/watch?v=jebIpYs2UUI

İtalyan şarkıcı ve tenor Giuseppe di Stefano da bir başka yorumlamış:
https://www.youtube.com/watch?v=FbrB9pRvMM4

İspanyol soprano Victoria de los Angeles’in o billur sesi ile bir başka söylemiş: 
https://www.youtube.com/watch?v=nUFYBpF1mW8

İspanyol tenor Plácido Domingo’nun yorumu;
https://www.youtube.com/watch?v=Z8gLDihFduw

La Paloma’nin Almanca metni:

La Paloma

Wenn rot wie Rubin die Sonne im Meer versinkt

ein Lied aus vergangener Zeit in den Herzen klingt.
Das Lied
es erzählt von einem
der ging an Bord

und da sagte er zur Liebsten ein Abschiedswort:

Weine nicht
wenn ich einmal nicht wiederkehr!
Such einen andern dir
nimm es nicht zu schwer!
Und eine weiße Taube fliegt dann zu dir

bringt einen letzten Gruß übers meer von mir.

La Paloma
ade!
Wie die wogende See
so ist das Leben ein Kommen und Gehn

und wer kann es je verstehn?

Sie sah jeden Morgen fragend hinaus zum Kai -
sein Boot "La Paloma"
es war nie mehr dabei.
Denn eine weiße Taube zog übers Meer!
Da wußte sie
es gibt keine Wiederkehr!

La Paloma
ade!
Wie die wogende See
so ist das Leben ein Kommen und Gehn

und wer kann es je verstehn?