Çöküş

07 Temmuz 2014

Tarih, toplumların yalnızca savaşlarla, ekonomik krizlerle veya siyasal yıkımlarla çökmediğini gösteriyor. Kimi zaman çöküş, görünürde hiçbir şey yıkılmadan, insanların düşüncelerinde, davranışlarında ve değer yargılarında sessizce ilerliyor. Bilginin, erdemin ve vicdanın toplumsal hayattaki yerini cehalet, çıkarcılık ve gösteriş aldığında, çözülme yalnızca kurumların değil, insanın ve kültürün de sorunu hâline geliyor. Üstelik bu değişim çoğu zaman bir çöküş olarak değil, hayatın olağan akışı olarak kabul ediliyor.

Çöküşün görünmeyen yüzü

Bir toplumun uygarlık düzeyini yalnızca ekonomik gücü, teknolojik gelişmişliği veya siyasal kurumlarının niteliği belirlemiyor. İnsanların birbirlerine nasıl davrandıkları, hangi değerlere saygı gösterdikleri, bilgiye, erdeme ve ahlaki sorumluluğa ne ölçüde önem verdikleri de o toplumun uygarlık düzeyini ortaya koyuyor. Bu nedenle toplumsal çözülmenin en belirgin işaretleri, yalnızca kurumların işleyişinde değil, insanların gündelik hayatlarında ve birbirleriyle kurdukları ilişkilerde görülüyor.

Günümüzde yaşanan toplumsal çözülme, en çarpıcı biçimde nezaketin, zarafetin, inceliğin, ölçülülüğün, saygının ve sevginin insan ilişkilerinden giderek çekilmesinde kendisini gösteriyor. Dil kabalaşıyor, hitap biçimleri hoyratlaşıyor, davranışlardaki incelik kayboluyor. Bilginin yerini kanaat, düşüncenin yerini slogan, tevazunun yerini kibir, liyakatin yerini sadakat, ahlaki sorumluluğun yerini çıkar hesabı alıyor. Cehalet özgüvenle, kabalık cesaretle, zorbalık otoriteyle karıştırılıyor.

Ancak asıl tehlike, bu davranışların yaygınlaşmasından çok, giderek normalleşmesinde ortaya çıkıyor. Bir zamanlar ayıplanan davranışlar bugün olağan karşılanıyor; utanılması gereken tutumlar başarı, güç ve beceriklilik göstergesi olarak sunuluyor. Toplumsal değerler yalnızca aşınmıyor; değerlerin anlamı da değişiyor. Böylece yozlaşma istisna olmaktan çıkıp toplumsal hayatın kabul gören bir parçasına dönüşüyor.

Toplum, bir zamanlar yanlış bulduğu davranışları giderek benimsiyor; doğru ile yanlış, erdem ile çıkar, saygınlık ile güç arasındaki ayrımlar belirsizleşiyor.

Uygarlık, kültür ve toplumsal çözülme

Uygarlık tarihi, insanlığın sürekli ve kesintisiz bir ilerleme içinde olmadığını gösteriyor. Bilimsel ve teknolojik gelişmeler, ekonomik büyüme ve maddi refah, toplumsal ve ahlaki gelişmeyi kendiliğinden sağlamıyor. Bir toplum teknolojide ilerlerken kültürde gerileyebiliyor; maddi bakımdan zenginleşirken insani değerler bakımından yoksullaşabiliyor. Fernand Braudel'in tarih anlayışının da hatırlattığı gibi, güneş her gün daha mütekâmil bir dünyanın üzerine doğmuyor.

Jean-Jacques Rousseau, ‘’İnsanlar Arasındaki Eşitsizliğin Kaynağı ve Temelleri Üzerine’’ adlı eserinde, özel mülkiyetin ortaya çıkışıyla birlikte toplumsal eşitsizliklerin gelişmesini ve uygarlığın bu süreçteki rolünü sorguluyor. Friedrich Nietzsche ise maddi refahın ve konfor arayışının kültürel derinliğin yerini almasının, insanı düşünsel bakımdan sıradanlaştırma tehlikesine dikkat çekiyor. Farklı düşünsel temellerden hareket eden bu iki filozofun eleştirileri, maddi ilerlemenin insanın kültürel ve ahlaki gelişmesini kendiliğinden güvence altına almadığını gösteriyor.

Joseph A. Tainter, ‘’Karmaşık Toplumların Çöküşü’’ adlı eserinde, toplumsal karmaşıklığın artmasıyla birlikte kurumların ve siyasal örgütlenmenin sürdürülebilirliğini sorguluyor. Amin Maalouf ise ‘’Çivisi Çıkmış Dünya’’ adlı eserinde çağdaş dünyanın kimlik, aidiyet ve ahlaki sorumluluk krizlerine dikkat çekiyor. Bu iki yaklaşım, toplumsal çözülmenin kurumsal ve insani boyutlarını birlikte değerlendirmeye imkân sağlıyor.

İbn Haldun da Mukaddime adlı eserinde devletlerin yükselişini ve çözülüşünü açıklarken asabiyetin, yani toplumsal dayanışma ve bağlılığın önemini vurguluyor. Ona göre toplumsal dayanışmanın zayıflaması, yönetimde yozlaşmanın yaygınlaşması ve adaletin aşınması, siyasal düzenin gücünü ve sürekliliğini olumsuz etkiliyor. Böylece bir toplumun varlığını sürdürmesinin yalnızca ekonomik kaynaklarına, askerî gücüne ve siyasal kurumlarına değil, bu kurumları ayakta tutan toplumsal bağlılığa ve adalet anlayışına da dayandığı görülüyor.

Bu düşünürlerin farklı dönemlerde geliştirdikleri yaklaşımlar, toplumsal çözülmenin yalnızca ekonomik krizlerle veya siyasal kurumların zayıflamasıyla açıklanamayacağını gösteriyor. Kurumların işleyişini mümkün kılan ortak değerler, adalet duygusu ve toplumsal sorumluluk bilinci aşındığında, bozulma gündelik hayatın bütün alanlarına yayılıyor. Böylece uygarlığın maddi ve kurumsal yapıları varlığını sürdürse bile bu yapıları ayakta tutan insani, kültürel ve ahlaki temeller giderek zayıflıyor.

Nezaketin kaybı, kabalığın yükselişi

Toplumsal çözülme, insanların gündelik hayattaki davranışlarında da açıkça görülüyor. Sokakta, trafikte, toplu taşımada ve kamusal alanlarda kabalık sıradanlaşıyor, hoyratlık yaygınlaşıyor; bağırmak konuşmanın, hakaret eleştirinin, saldırganlık kendini ifade etmenin yerini alıyor. Başkalarını dinlemek, anlamaya çalışmak ve farklı düşüncelere tahammül göstermek giderek güçleşiyor.

Alman sosyolog Norbert Elias, ‘’Uygarlık Süreci’’ adlı eserinde, uygarlığın gelişmesini insanların davranışları üzerindeki toplumsal denetimin giderek özdenetime dönüşmesiyle ilişkilendiriyor. Bu yaklaşım, nezaketin ve zarafetin yalnızca biçimsel görgü kurallarından ibaret olmadığını; insanın başkalarının varlığına, haklarına ve onuruna gösterdiği saygıyla da anlam kazandığını ortaya koyuyor.

Günümüzde toplumsal değer yargıları da giderek tersine dönüyor. Tevazu zayıflık, nezaket güçsüzlük, hoşgörü ödün verme, ölçülülük çekingenlik olarak görülüyor. Buna karşılık küstahlık özgüven, hoyratlık samimiyet, saldırganlık cesaret, zorbalık güç göstergesi sayılıyor. Böylece insanın hangi özellikleriyle saygınlık kazandığına ilişkin ölçütler de değişiyor.

Daha da önemlisi, bu bozulma yalnızca belirli toplumsal kesimlerle sınırlı kalmıyor. Politikacıların ve topluma örnek olması beklenen kişilerin kullandıkları dil ve sergiledikleri davranışlar, kabalığı ve hoyratlığı meşrulaştırıyor. Böylece bu davranışlar yalnızca yaygınlaşmıyor; taklit edilerek ve benimsenerek kuşaktan kuşağa aktarılan bir davranış kültürüne dönüşüyor.

Cehaletin özgüveni, vasatlığın iktidarı

Toplumsal çözülmeyle birlikte cehalet, mahcubiyet duyulan bir eksiklik olmaktan çıkıyor; kendinden emin bir üstünlük iddiasına dönüşüyor. Bilgiye, birikime, uzmanlığa ve düşünsel derinliğe duyulan saygı zayıflarken, yüzeysellik, gösteriş ve hamaset giderek daha fazla itibar görüyor. Bilmediğini bilmeyen, bilmediğini öğrenmeye ihtiyaç duymayan, buna karşılık her konuda hüküm vermekten çekinmeyen bir insan tipi kamusal hayatta giderek daha görünür hâle geliyor.

İspanyol düşünür José Ortega y Gasset, ‘’Kitlelerin Ayaklanması’’ adlı eserinde, kendi kanaatlerini tartışılmaz doğrular olarak kabul eden ve düşünsel üstünlük iddiasında bulunan “kitle insanı”nı eleştiriyor. Ortega’ya göre bu insan tipini belirleyen, toplumsal sınıfı veya eğitim düzeyi değil, kendi sınırlarını kabul etmeyen ve kendisini geliştirme ihtiyacı duymayan zihniyetidir. Böylece cehalet, yalnızca bilgi eksikliği olmaktan çıkıyor; insanın kendi bilgisizliğini sorgulamayı reddetmesiyle daha tehlikeli bir nitelik kazanıyor.

Ahlaki çözülme ve kötülüğün normalleşmesi

Bir toplumun ahlaki çöküşü, yalnızca dürüstlüğün, adaletin ve vicdanın zayıflamasıyla değil, bunların karşıtı olan davranışların olağanlaşması ve meşruiyet kazanmasıyla derinleşiyor. Siyasette yalan, ticarette hile, yönetimde kayırmacılık ve toplumsal yükselmede dalkavukluk giderek kabul gören yöntemlere dönüşüyor. Böyle bir ortamda ahlaki ilkelere bağlı kalmak güçleşiyor; dürüstlüğünü ve vicdanını koruyan insanlar ise giderek yalnızlaşıyor.

Fransız sosyolog Émile Durkheim'ın ‘’anomi’’ kavramı, toplumsal normların bireylerin davranışlarını yönlendirme ve sınırlandırma gücünü kaybetmesini açıklıyor. Ortak değerlerin bağlayıcılığı zayıfladığında, toplumsal ilişkileri düzenleyen ahlaki ölçütler de etkisini yitiriyor. Hannah Arendt ise düşünme ve ahlaki yargılama üzerine değerlendirmelerinde, insanın kendi eylemlerini sorgulamadan hareket etmesinin ve kişisel sorumluluğunu başkalarına veya otoriteye devretmesinin tehlikelerine dikkat çekiyor.

Siyaset, medya ve toplumsal bozulmanın yeniden üretimi

Toplumsal değerlerin aşınması yalnızca bireylerin tercihleriyle açıklanamıyor. Siyasetin kullandığı dil, medyanın öne çıkardığı davranışlar, eğitimin kazandırdığı alışkanlıklar ve kamu kurumlarının işleyişi, toplumun değer yargılarını doğrudan etkiliyor. Siyasette; hakaretin eleştirinin, hamasetin düşüncenin, kutuplaştırmanın uzlaşmanın yerini alması, medyada; kabalığın, saldırganlığın ve gösterişin ilgi görmesi, bu davranışların normalleşmesine katkıda bulunuyor. Sosyal medyanın görünürlüğü ve etkileşimi ödüllendiren mekanizmaları ise özellikle kışkırtıcı ve yüzeysel içeriklerin hızla yayılmasına elverişli bir ortam oluşturuyor.

Nobel Edebiyat Ödülü sahibi Portekizli yazar José Saramago da 2007 yılında verdiği bir söyleşide, özgürlüklerin giderek daralmasına, eleştirinin etkisizleşmesine, çokuluslu şirketlerin ve piyasanın toplumsal hayat üzerindeki belirleyiciliğine ve dinsel hoşgörüsüzlüğün yükselişine dikkat çekiyor. Saramago'nun eleştirisi, toplumsal çözülmenin yalnızca bireysel ahlakla ilgili olmadığını; siyasal özgürlüklerin, eleştirel düşüncenin ve hoşgörünün zayıflamasıyla da derinleştiğini gösteriyor.

Fransız filozof Alain Badiou da felsefe ile siyaset arasındaki ilişkinin önemine dikkat çekiyor. Badiou'nun düşüncesinde hakikat, hazır ve değişmez bir bilgi olmaktan çok, bir olayla başlayan ve insanın bağlılığıyla gelişen bir süreç olarak ele alınıyor. Bu yaklaşım, siyasetin yalnızca güç ilişkileri ve çıkar hesaplarıyla değil, hakikat arayışı ve eleştirel düşünceyle de ilişkilendirilmesi gerektiğini hatırlatıyor. Felsefenin ve sorgulamanın kamusal hayattan uzaklaşması ise siyasal söylemlerin doğruluğunun araştırılması yerine, sorgulanmadan benimsenmesi tehlikesini artırıyor.

Eğitim, toplumsal çözülmeden yalnızca etkilenmiyor; bu çözülmenin yeniden üretilmesinde de rol oynuyor. Eğitimin diploma, meslek ve ekonomik kazanç sağlayan bir araca indirgenmesi; eleştirel düşüncenin, felsefenin, edebiyatın, sanatın ve ahlaki sorumluluğun geri plana itilmesi, insanın düşünsel ve kültürel gelişimini sınırlandırıyor. Oysa eğitim, bilgi aktarmanın yanında sorgulayan, muhakeme eden, başkalarının haklarına saygı gösteren ve davranışlarının sorumluluğunu üstlenen bireyler yetiştirmeyi de amaçlıyor. Öğrenmenin yerini ezberin, sorgulamanın yerini itaatin aldığı bir eğitim anlayışı ise toplumsal çözülmeyi önlemek yerine derinleştiriyor.

Toplumsal çözülme, kurumların topluma örnek olma niteliğini kaybetmesiyle daha da derinleşiyor. Hukukun adaleti, eğitimin bilgiyi, siyasetin kamu yararını, akademinin hakikati, medyanın doğru haberi temsil etmesi beklenirken; kişisel çıkarların, siyasal sadakatin ve güç ilişkilerinin bu ilkelerin önüne geçmesi, toplumsal güveni aşındırıyor. Böylece kurumsal yozlaşma ile bireysel ahlaki çözülme birbirini besliyor; kurumlar insanların davranışlarını, insanlar da kurumların işleyişini olumsuz yönde etkiliyor.

Türkiye'de toplumsal ve kültürel çözülme

Dünyanın farklı toplumlarında görülen kültürel ve ahlaki çözülme, Türkiye'de de kendine özgü biçimlerde ortaya çıkıyor. Bilginin ve düşünsel birikimin değersizleşmesi, eleştirel aklın geri çekilmesi, liyakatin yerini sadakatin alması ve gösterişin kültürel niteliğin önüne geçmesi, toplumsal hayatın değer ölçülerini değiştiriyor. Türkiye'de bu dönüşümü eleştiren düşünür ve yazarların değerlendirmeleri, yaşanan sorunların yalnızca bireysel davranışlarla sınırlı olmadığını, daha geniş bir kültürel ve zihinsel çözülmeye işaret ettiğini gösteriyor.

Erdal Atabek, 12 Aralık 2011 tarihinde Cumhuriyet gazetesinde yayımlanan “Tehdit Altındaki Kültür: Aydınlanma” başlıklı yazısında, aydınlanma kültürünü tehdit eden iki temel gelişmeye dikkat çekiyor: Dogmaların ve önyargıların yükselişi ile küresel piyasa ekonomisinin insan davranışlarını tüketim etrafında yeniden biçimlendirmesi. Atabek'e göre aklın ve bilimin yerine dogmaların, düşünmenin yerine tüketimin geçmesi, insanları toplumsal sorunlara ilgisiz, kendi dar yaşam alanlarına kapanmış bireylere dönüştürüyor. Böylece aydınlanmanın temelini oluşturan sorgulama, eleştirel düşünce ve bilimsel akıl zayıflarken, tüketim alışkanlıkları ve yüzeysel ilgiler gündelik hayatın belirleyici unsurları hâline geliyor.

Atabek, dogmaların, hurafelerin, büyülerin, burçların, falların, tüketim markalarının, ünlülerin özel hayatlarına ilişkin dedikoduların ve dijital mecralardaki yüzeysel içeriklerin gündelik hayatın kültürel ilgilerini belirlemeye başlamasını da eleştiriyor. Burada asıl sorun, teknolojinin veya tüketimin varlığı değil; bunların bilgiye, düşünceye, sanata ve eleştirel akla ayrılan yeri giderek daraltmasıdır.

Alev Alatlı, ‘’Beyaz Türkler Küstüler’’ adlı eserinde ve 12 Eylül 2011 tarihinde ‘’Akşam’’ gazetesinde Şenay Yıldız'a verdiği söyleşide, Türkiye'de giderek yaygınlaşan “paçozlaşma ve eblehleşme” sürecine dikkat çekiyor. Alatlı'nın eleştirisi yalnızca kabalığa ve görgüsüzlüğe yönelmiyor; bilimsel bilgi, kültürel birikim ve düşünsel derinlikten uzaklaşan, üretmek yerine tüketmekle yetinen bir toplum anlayışını da hedef alıyor. Matematiğin bilgisine sahip olmadan teknolojiyi, biyolojiyi anlamadan çevreyi, müziğin kuramsal temellerini öğrenmeden sanatı benimsemenin yüzeysel bir tüketicilik yarattığını vurguluyor. Böylece paçozlaşma, yalnızca bireysel davranışların bozulmasını değil, kültürel niteliğin ve düşünsel üretkenliğin aşınmasını da ifade ediyor.

Türkiye'de toplumsal değer ölçülerindeki değişimin en belirgin göstergelerinden biri de değerli olmakla önemli görünmek arasındaki ayrımın giderek kaybolmasıdır. İnsanlar bilgileriyle, erdemleriyle, yetenekleriyle ve ürettikleriyle değerli olmaya çalışmak yerine; servetleriyle, makamlarıyla, unvanlarıyla ve güçleriyle önemli görünmeye yöneliyor. Nitelikli olmak yerine dikkat çekmek, üretmek yerine tüketmek, bilmek yerine biliyormuş gibi görünmek daha cazip hâle geliyor. Böylece insanın ne olduğu ne bildiği ve ne ürettiği değil; neye sahip olduğu, kimleri tanıdığı ve ne ölçüde güç sahibi olduğu önem kazanıyor. Değerli olmakla önemli görünmek arasındaki ayrım silindikçe, toplumsal saygınlığın ölçüsü de erdemden güce, bilgiden gösterişe, nitelikten statüye kayıyor.

Âkif Beki ise 14 Aralık 2013 tarihli “Zübükler, paçozlar ve Necip Fazıl” başlıklı yazısında, Dostoyevski'nin ‘’poshlost’’ kavramından hareketle bu yozlaşmanın kurumsal boyutuna dikkat çekiyor. Beki'nin eleştirdiği paçozluk; küstahlığın, çıkarcılığın, sahteciliğin, hoyratlığın ve sıradanlığın toplumsal hayatta itibar kazanmasıyla belirginleşiyor. Özellikle liyakatin ölçü olmaktan çıktığı, insanların birbirlerinin yerine kolayca geçebildiği ve nitelik farkının önemini kaybettiği kurumlarda vasatlık hâkim oluyor. Beki, bu zihniyetin yalnızca yaygınlaşmadığını, giderek aranan ve ödüllendirilen bir özelliğe dönüştüğünü belirtiyor. Böylece sorun, vasat insanların varlığından çok, vasatlığın toplumsal ölçü hâline gelmesinde ortaya çıkıyor.

Toplumsal ve ahlaki çözülme, bilgi, düşünce ve vicdan bakımından topluma yol göstermesi beklenenlerin yanlışları sorgulamak yerine meşrulaştırmasıyla daha da derinleşiyor. Keçecizade İzzet Molla'nın yaklaşık iki yüzyıl önce dile getirdiği şu beyit, bu sorumluluğu çarpıcı biçimde ortaya koyuyor:

“Meşhûrdur ki fısk ile olmaz cihan harâb
Eyler anı müdâhene-i âliman harâb.”

Yani dünyayı asıl harap eden, yalnızca ahlaksızlık değil, bilginlerin dalkavukluğudur. Bilginin iktidara, düşüncenin çıkara, vicdanın makama tabi kılındığı bir toplumda, ahlaki bozulma yalnızca aşağıdan yukarıya değil, yukarıdan aşağıya da yayılıyor.

Yanlış olduğu bilindiği hâlde yanlışın savunulması, kötülüğün mazur gösterilmesi ve ahlaksızlığın ödüllendirilmesi, bu yozlaşmayı toplumsal hayatın yerleşik bir parçasına dönüştürüyor. Böylece toplum yalnızca ahlaki değerlerini kaybetmiyor; doğruyu yanlıştan ayırmasını sağlayan ölçütleri de giderek yitiriyor.

Türkiye'de cehaletin, kabalığın ve vasatlığın toplumsal hayatta itibar kazanması, yalnızca kurumların niteliğini düşürmüyor; toplumun başarı, saygınlık ve erdem anlayışını da değiştiriyor. Bilgi, birikim ve liyakat değersizleşirken, gösteriş, sadakat ve çıkarcılık yükselmenin ve güç kazanmanın araçlarına dönüşüyor. Böylece toplumsal bozulma, kendi sürekliliğini sağlayan bir düzen hâline geliyor.

Sonuç: Çöküş Önce İnsanda Başlıyor

Toplumsal çöküş, yalnızca ekonomik krizlerin, siyasal istikrarsızlıkların veya kurumların işlevlerini yitirmesinin sonucu olarak ortaya çıkmıyor. Bir toplumun varlığını sürdürebilmesi, aynı zamanda ortak değerlerin, ahlaki ilkelerin, düşünsel birikimin ve birlikte yaşama kültürünün korunmasına dayanıyor. Bu temeller aşındığında, toplumsal çözülme görünürde hiçbir şey yıkılmadan, insanların düşüncelerinde, davranışlarında ve birbirleriyle kurdukları ilişkilerde derinleşiyor.

Türkiye'de yaşanan toplumsal bozulma da bu genel çözülme sürecinin somut bir örneğini oluşturuyor. Bilginin, liyakatin, dürüstlüğün ve ahlaki sorumluluğun giderek değersizleşmesi; buna karşılık cehaletin, çıkarcılığın ve gösterişin toplumsal itibar kazanması, yalnızca kurumların işleyişini değil, toplumun birlikte yaşama kültürünü de aşındırıyor.

Bir toplumun asıl felaketi, yalnızca kötü insanların çoğalması değil, dürüstlüğün, bilginin ve erdemin değerini kaybetmesi; buna karşılık ahlaksızlığın, cehaletin ve çıkarcılığın itibar görmesidir. Bu noktada toplumsal çözülme, yalnızca davranışları değil, o davranışları değerlendiren ahlaki ölçüleri de değiştiriyor.

Tarihte yükselen, görkemli dönemler yaşayan ve sonunda yıkılıp giden uygarlıkların hikâyeleri, toplumsal çöküşün yalnızca savaşlarla ve dış saldırılarla açıklanamayacağını gösteriyor. Çünkü bir toplum, savaş yaşamadan, binaları yıkılmadan, kurumları ve devleti varlığını sürdürürken de çöküş sürecine girebiliyor. Çünkü uygarlıkların çöküşü önce içeriden başlıyor. 

Bir toplum, önce insanının vicdanında, düşüncesinde ve ahlakında çökmeye başlıyor; ardından toplumun kendi varlığı çürük bir bina gibi yıkılıp gidiyor. O enkazın altında ise yalnızca insanlar değil, onların yüzyıllar boyunca inşa ettiği uygarlığın bütün değerleri de kalıyor.

Arz ederim.

Osman AYDOĞAN

Kaynakça

Alatlı, Alev. ‘’Beyaz Türkler Küstüler’’, Everest Yayınları, 2013.

Arendt, Hannah. ‘’Kötülüğün Sıradanlığı: Eichmann Kudüs’te’’, Çev. Özge Çelik, Metis Yayınları, 2009.

Atabek, Erdal. “Tehdit Altındaki Kültür: Aydınlanma.” Cumhuriyet, 12 Aralık 2011.

Beki, Âkif. “Zübükler, paçozlar ve Necip Fazıl.” Hürriyet, 14 Aralık 2013.

Braudel, Fernand, ‘’Tarih Üzerine Yazılar’’, Çev. Mehmet Ali Kılıçbay, İmge Kitabevi, 1992.

Durkheim, Émile. ‘’İntihar: Toplumbilimsel İnceleme’’, Çev. Özer Ozankaya, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1986.

Elias, Norbert, ‘’Uygarlık Süreci’’, Cilt 1. Çev. Ender Ateşman, İletişim Yayınları, 2011.

Etil, Hüseyin, “Badiou'nun ‘Felsefe Kavgası’: Varlık-Olay-Özne-Hakikat.” Dîvân: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, Sayı 35, 2013.

İbn Haldun, ‘’Mukaddime’’, Dergâh Yayınları, 2013.

Keçecizâde İzzet Molla, TDV İslâm Ansiklopedisi, “İzzet Molla, Keçecizâde”: https://islamansiklopedisi.org.tr/izzet-molla-kececizade

Maalouf, Amin, ‘’Çivisi Çıkmış Dünya: Uygarlıklarımız Tükendiğinde’’, Çev. Orçun Türkay, Yapı Kredi Yayınları, 2009.

Nietzsche, Friedrich, ‘’İnsanca, Pek İnsanca -1’’, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2012.

Ortega y Gasset, José, ‘’Kitlelerin Ayaklanması’’, Çev. Neyyire Gül Işık, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2010.

Rousseau, Jean-Jacques, ‘’İnsanlar Arasındaki Eşitsizliğin Kaynağı’’, Çev. Rasih Nuri İleri, Say Yayınları, 1998.

Tainter, Joseph A., ‘’The Collapse of Complex Societies’’ (Karmaşık Toplumların Çöküşü), Cambridge University Press, 1998.

Yıldız, Şenay, “Beyaz Türkler’i paçozluk küstürdü” (Alev Alatlı ile söyleşi), Akşam, 12 Eylül 2011.