Şükûfe Nihal: Aydın bir Cumhuriyet kadınının aşkı, mücadelesi ve yalnızlığı

21 Eylül 2016

Bugün, pek az hatırlanan bir edebiyatçıyı, aydını ve mücadeleci bir kadını anlatacağım: Şükûfe Nihal.

Şükûfe Nihal, Türk edebiyatının en içli, en mahzun fakat aynı zamanda en mücadeleci kadınlarından biridir. Şair, romancı, öğretmen ve coğrafyacıdır; kadınların eğitim, çalışma ve siyasal hayata katılma mücadelesinin öncü isimleri arasında yer alır. Hayatı boyunca özgürlüğüne düşkün, kendi ayakları üzerinde durmaya çalışan bir kadın olur. Ne var ki gençliğinde kalabalık edebiyat çevrelerinin merkezinde bulunan bu kadın, hayatının son yıllarını giderek artan bir yalnızlık içinde geçirir.

Onun hayatı biraz da bu çelişkinin hikâyesidir: mücadele ile kırılganlığın, özgürlük arayışı ile toplumsal sınırların, aşk ile yalnızlığın hikâyesi...

Şükûfe Nihal, 1896 yılında İstanbul Yeniköy'de dünyaya gelir. Babası Miralay Ahmet Abdullah Bey, annesi Nazire Hanım'dır. Baba tarafından dedesi Sultan V. Murad'ın sertabibi Doktor Emin Paşa'dır. Anne tarafından ise Kastamonu'nun tanınmış ailelerinden Kâtipzadelere mensuptur; ailenin soyu Fatih Sultan Mehmet döneminin Nakkaşbaşısı Mehmet Efendi'ye kadar götürülür.

Eğitime ve kültüre önem veren bir aile ortamında yetişen Şükûfe Nihal, babasının görevleri nedeniyle çocukluk ve gençlik yıllarında İstanbul'un yanı sıra Manastır, Şam, Beyrut ve Selanik gibi farklı şehirlerde bulunur. Eğitimi bu yolculuklar sırasında da devam eder; özel derslerle Arapça, Farsça ve Fransızca öğrenir.

1916 yılında İnas Darülfünunu Edebiyat Şubesine kaydolan Şükûfe Nihal, daha sonra Coğrafya Şubesine geçer ve 1919'da buradan mezun olarak üniversite mezunu ilk kadınlardan biri olur. Ardından liselerde görev yapan ilk kadın öğretmenler arasında yer alır; uzun yıllar edebiyat, tarih ve coğrafya öğretmenliği yapar.

Eserleri

Üniversiteyi bitirdiği yıl, ilk şiir kitabı "Yıldızlar ve Gölgeler" 1919 yılında yayımlanır. Aruzla yazılan bu şiirleri hece ölçüsü ile yazdığı şiirler izler. 1927 yılında "Hazan Rüzgârları", 1930 yılında ise "Gayya" adlı şiir kitabı yayınlanır. Güçlü romantizmini düşünce gücüyle birleştirerek, sık sık toplumsal konularda yazar.

Şiire aruzla başlayan Şükûfe Nihal, Millî Edebiyat'ın etkisiyle zamanla hece ölçüsüne yönelir. Ferdi duyuşlarını toplumsal meselelerle birleştirirken kadınların yaşadığı sorunları da kendi tecrübelerinden ve kadın duyarlığından hareketle edebiyatına taşır.

Eserlerinde, kadının çalışmasının önemini ekonomik açıdan, üretkenliğini insan yaşamına olumlu etkileri açısından sık sık vurgular.  Yaşamındaki çok yönlülük, edebiyat alanında da görülür. Şiirlerinin yanı sıra lirik bir anlatım kullandığı öyküler ve romanlar da yazar…

1928 yılında "Tevekkülün Cezası" adlı öykü kitabı ve ilk romanı "Renksiz Istırap" ise 1926 yayımlanır. “Bunları ‘Çöl Güneşi’ (1933), ‘Yalnız Dönüyorum’ (1938) ve ‘Çölde Sabah Oluyor’ (1951) adlı romanları izler. ‘Finlandiya’ (1935) ve ‘Domaniç Dağlarının Yolcusu’ (1946) ise gezi kitaplarıdır. 1935 yılında "Finlandiya" adlı gezi notları yayımlanır. 1910 yılından itibaren "Kadın", "Tan" ve "Cumhuriyet" gazetelerinde, "Ayda Bir" ve "Her ay" gibi dergilerde köşe yazarlığı yapar. Bu eserlerinden ''Yalnız Dönüyorum'' okunmaya değer bir eserdir. Şükûfe Nihal’in ‘’Domaniç Dağlarının Yolcusu’’ adlı yapıtı Şakir Sırmalı tarafından ''Unutulan Sır'' adıyla filme çekilir, 1945 yılında çekimi başlayan film, 1948 yılında gösterime girer.  

Kişiliği

“Şükûfe Nihal, edebî kişiliğinin yanında eylemci kişiliğiyle de tanınır. Millî Mücadele yıllarında Müdafaa-i Hukuk Cemiyetinin çalışmalarına katılır. Şişli'deki evlerinde toplantılar düzenlenir, bu evde kurtuluş mücadelesinin kararları alınır…

İzmir'in işgalinin ardından İstanbul'da düzenlenen protesto mitinglerinde kadınlar yalnız kalabalığın içinde yer almaz; kürsüye de çıkarlar. Halide Edip gibi Şükûfe Nihal de bu kadınlardan biridir. 30 Mayıs 1919'da düzenlenen Sultanahmet Mitingi'nde kürsüye çıkan Şükûfe Nihal, konuşmasını “Ey aziz vatan, beşiğimiz sendin, mezarımız yine sen olacaksın” sözleriyle bitirir.

Millî Mücadele yıllarında İstanbul'daki faaliyetleriyle mücadeleye destek veren Şükûfe Nihal, sonraki yıllarda Anadolu'yu gezer. Bu geziler onun edebiyatına da yansır; Anadolu köylerini, köylüleri ve özellikle kadınların hayatını gözlemleyerek eserlerine taşır.

Şükûfe Nihal'in kadın hakları mücadelesi yalnız yazılarıyla sınırlı kalmaz. 1923'te Nezihe Muhiddin öncülüğünde kurulan Kadınlar Halk Fırkası'nın genel sekreterliğini üstlenir. Kadınların henüz siyasal haklara sahip olmadığı bir dönemde kurulan fırkanın siyasal parti olarak faaliyetine izin verilmeyince bu hareket daha sonra Türk Kadınlar Birliği'ne dönüşür. Böylece Şükûfe Nihal, Cumhuriyet'in daha kuruluş yıllarında kadınların siyasal ve toplumsal hayatta yer alma mücadelesinin doğrudan içinde bulunur.

Hâlide Nusret ’’Bir Devrin Romanı’’ isimli kitabında (Kültür Bakanlığı Yay. 2000) birinci elden Şükûfe Nihal’den bahseder. Şükûfe Nihal ve Hâlide Nusret İstanbul Kız Lisesinden yakın arkadaştırlar. Hâlide Nusret kitabında Şükûfe Nihal’i şöyle anlatır; ‘’Çok zevkli döşenmiş evinde tertiplediği toplantılarda devrin genç, yakışıklı pek çok şair ve yazarı onun etrafında fır dönüyorlardı. Güzeldi, zarifti, kültürlüydü, üniversite bitirmiş nâdir kadınlardan biriydi.’’

Belgeler bize Şükûfe Nihal'in ne yaptığını anlatır; onu yakından tanıyanların hatıraları ise nasıl bir kadın olduğunu gösterir.

Şükûfe Nihal’in yakın arkadaşı İsmet Kür (yazar Pınar Kür’ün annesi, Hâlide Nusret’in kardeşi), ‘’Yarısı Roman’’ (Everest Yay. 2011) adlı kitabında Şükûfe Nihal’i şu şekilde tanımlar: ‘’Şükûfe Nihal hemen her görenin âşık ya da hayran olduğu kadınlardandı. ‘Güzel’ denemezdi pek. Gözleri çukurdu ve ufaktı... Boyu hiç uzun değildi. Beden çizgileri dikkati çekmekten uzaktı. Ne ki, zarifti, her zaman bakımlı ve çok şıktı. Dünyaya metelik vermeyen, kendine çok güvenen bir havası vardı. Onu bu kadar çekici yapan da, bu ‘dünyaya metelik vermeyen’ haliydi. Ve de, o sıralar, ‘hayran olunacak kadın’ sayısı da çok değil miydi? Ya da nitelikleri mi farklıydı? Sanırım, biraz öyle. Çocukluğumda, şıklık sembolüydü benim için. Onun üstünde görüp hayran olduğum kimi renkleri, kimi desenleri hâlâ sevdiğini biliyorum. Çok kaprisli bir kadındı. Biraz cıvıltıya benzeyen, kendine özgü ve de hoş konuşma biçimi vardı.’’

Aşkları

Şükûfe Nihal'in şiir ve romanlarında aşk önemli bir yer tutar. Ancak onun için aşk yalnız iki insan arasındaki duygusal yakınlık değildir; özgürlük, yalnızlık, ayrılık, özlem ve zamanla kaybedilenin hatırası gibi temalarla iç içe geçer. Kendi hayatındaki ilişkiler de eserlerine doğrudan veya dolaylı biçimde yansır. Bu nedenle Şükûfe Nihal'in aşklarını anlatmak, bir bakıma onun edebiyatının kaynaklarından birini de anlatmak demektir.

Hicran Göze ‘’Yahyâ Kemal'den Nâzım Hikmet'e, Şükûfe Nihal'den Fâruk Nâfiz'e; Bir Zamanlar Kadıköyü’nde Edebiyatçılar ve Aşkları’’ (Kubbealtı Yay. 2010) adlı kitabında Şükûfe Nihal’i, Fâruk Nâfiz’i ve aşklarını anlatır.

Kadınlı erkekli toplantılarda; ‘’Geldikçe Şükûfe sahn-ı meclis – Pürzemzeme gülistana döndü’’ diye övülen bir kadındı Şükûfe Nihal…

Şükûfe Nihal'in çevresinde dönemin pek çok şair ve yazarı bulunur; bunlardan bazıları ona duygusal bir yakınlık da duyar. Bunlardan biri genç Nâzım Hikmet'tir. 1920'li yıllarda Erenköy'deki edebiyat toplantılarından birinde Nâzım Hikmet, Hâlide Nusret'in dizleri üzerinden Şükûfe Nihal'e bir kâğıt uzatır. Kâğıtta, “Ben sizin için çıldırıyorum, siz bana aldırış bile etmiyorsunuz” diye yazar. Şükûfe Nihal ise notu gülerek Hâlide Nusret'e verir.

Hâlide Nusret’in, kız kardeşi İsmet Kür’e söylediğine göre Nâzım Hikmet, “Bir Ayrılış Hikâyesi” adli şiirini Şükûfe Nihal için yazar:

‘’Erkek kadına dedi ki: 
- Seni seviyorum, 
ama nasıl? 
avuçlarımda camdan bir parça gibi kalbimi sıkıp 
parmaklarımı kanatarak 
kırasıya, 
çıldırasıya... 
Erkek kadına dedi ki: 
- Seni seviyorum, 
ama nasıl? 
kilometrelerce derin, kilometrelerce dümdüz, 
yüzde yüz, yüzde bin beşyüz 
yüzde hudutsuz kere yüz... ’’

Nazım Hikmet, ‘’Yatar Bursa Kalesinde’’’ adlı eserindeki “İtizârname-i Nâzım” şiirini de Şükûfe Nihal için yazar. 

Dönemin ünlü şairlerinden sadece Nâzım Hikmet âşık değildi Şükûfe Nihal’e. Hâlide Nusret’e göre Faruk Nafiz de Ahmet Kutsi Tecer de Şükûfe Nihal’e âşık edebiyatçılardan biriydi.

İnişli çıkışlı ve dalgalı özel hayatı, karşılıksız ve tinsel aşkları ile farklı bir şairimizdir Şükûfe Nihal… Bu nedenle üzerinde akademik tezler yazılmıştır.  Şükûfe Nihal’i en iyi anlatan ve onun biyografisini yazan araştırmacı, halen Erciyes Üniversitsi öğretim üyesi Prof. Dr. Hülya Argunşah’tır. O’nun yayınlanmış olan doktora tezi Şükûfe Nihal üzerinedir: ‘’Bir Cumhuriyet Kadını: Şükûfe Nihal ’’, (Akcağ Yay., Ankara, 2002) Bir diğer tez de Türkân Yeşilyurt Kayhan’ın ‘’Kadın Şairde Kadın: Şükûfe Nihal’in Şiirleri’’ (Bilkent Üniversitesi) isimli yüksek lisans tezidir. 

İlk evliliği

Şükûfe Nihal ilk evliliğini henüz çok gençken Türkçe öğretmeni Mithat Sadullah Sander'le yapar. Kendi isteği dışında gerçekleşen bu evlilikten Necdet adında bir oğlu dünyaya gelir. Ancak Şükûfe Nihal'in eğitimini sürdürme isteği ve evlilikte aradığı hayatı bulamaması çiftin yollarını ayırır. İki yıl kadar süren evlilik boşanmayla sona erer.

Bu ayrılık günlerindeki sıkıntılarına teselli olan ve ona aruzu öğreten biri vardır. Cenap Şahabettin’in küçük kardeşi (anne bir baba ayrı) edebiyatçı, şair ve ressam olan otuz yaş civarında genç bir adam: Osman Fahri (1890-1920).

Osman Fahri

Gazeteci Cevat Fehmi’nin ‘’izdivaçta aşk lâzım mıdır?” sorusuna Şükûfe Nihal  “İzdivaçta aşk birinci şarttır” diye cevap veren, evlilikte aşkı birinci şart olarak gören Şükûfe Nihal, Sander’le evliliğinde aradığı aşkı bulamayınca da Osman Fahri’ye karşı ilgisiz kalamaz.

Adile Ayda (*) “Şükûfe Nihal, Böyle İdiler Yaşarken’’ (Ayyıldız Matbaası, Ankara, 1984) adlı kitabında Nihal’in hayatta tek sevdiği kişinin Osman Fahri olduğunu ifade eder. Yazar, Şükûfe Nihal’in kendisine “Zaten insan hayatında bir defa sever. Gerisi kapılış, aldanış. Ben bütün şiirlerimi bir tek şahıs için yazdım. Hep onu anlattım, ona seslendim” dediğini yazar.

İsmet Kür, ‘’Yarısı Roman’’ (Yapı Kredi Yayınları, 1995) adlı yapıtında şairin ağzından şu sözleri aktarır: “Tek aşkım odur. Beni tek seven de odur. Nasıl ziyan ettim bu büyük aşkı.”

Bu sözler, genç Şükûfe Nihal'in Osman Fahri'ye o günlerde ne hissettiğini değil, yıllar sonra geçmişine dönüp baktığında bu ilişkiye verdiği anlamı gösterir. Çünkü insan yalnız yaşadıklarını hatırlamaz; geçmişini bugünkü duygularıyla yeniden anlamlandırır.

Şükûfe Nihal gerek Adile Ayda’ya gerekse İsmet Kür’e tek aşkının Osman Fahri olduğunu söylese de bu aşkı başlangıçta pek ciddiye almaz, biraz da uçarı biçimde yaşar…

Şükûfe Nihal yıllar sonra ’Yerden Göğe’’ adlı kitabında yer alan ve ağırlıklı olarak Osman Fahri ile olan aşkını anlattığı “Mermer Kapı” şiirinde gençlik yıllarındaki bu ilişkiye dönüp baktığında, Osman Fahri'nin sevgisine başlangıçta aynı karşılığı vermediğini kendi dizeleriyle anlatır:

“Bir on yedi bahar ki nankör, çılgın, zalimdi,
Seven de reddeden de o şımarık kalbimdi…
Sensiz kalmak muhâlken, hayır, aldandın, derdim!..
Sanırdım ki bu oyun ömrümce sürecektir…”

“Mermer Kapı”da yer alan dizelerinde ayrıca Osman Fahri’nin de kendisine şiirler yazdığını da ifade eder:

“Bir damla gözyaşıma
Kaç mısra dökülürdü
Kaleminin ucundan,
Kim bilir?”

“Mermer Kapı”, bu nedenle yalnız bir aşk şiiri değildir; Şükûfe Nihal'in yıllar sonra gençliğine dönerek yaptığı bir iç hesaplaşmadır. Şair şiirde yalnız kaybettiği Osman Fahri'yi değil, o yıllardaki kendi gençliğini de yargılar.

Prof. Dr. Hülya Argunşah’ın doktora tezi olan ‘’Bir Cumhuriyet Kadını: Şükûfe Nihal’’’ isimli eserinde şu bilgiyi verir: Osman Fahri, Şükûfe Nihal’in eşi Mithat Sadullah Sander ile yakın arkadaştır.  Osman Fahri, yakın arkadaşının eşine âşık olmayı kendisine yakıştıramaz; Şükûfe Nihal'den de beklediği karşılığı göremeyince İstanbul'dan uzaklaşmayı seçer ve öğretmen olarak Elazığ'a gider. Şükûfe Nihal'in Mithat Sadullah'la evliliği daha sonra sona erse de ikisi bir daha bir araya gelemez. Şükûfe Nihal’e çılgınca âşık Osman Fahri’nin Şükûfe Nihal’i unutması da pek de mümkün olmaz.

Genç adam ümitsiz aşkının yarattığı küskünlükle öğretmen olarak gittiği Elazığ’dan da yalvarır:

‘’Sen benim hem dem-i hayalâtım,
Ben senin yârı tesellikârın
Olacakken; fakat nedense, Nihal
Sen benim gözlerimde dert aradın…
Ah! Mâdem ki sen de bir şair,
Ben de şâirim, bu kâfidir’’

Elazığ'da giderek ağırlaşan bir ruhsal bunalım yaşayan Osman Fahri, 1920 yılında tabancayla intihara teşebbüs eder. Ağır yaralı olarak İstanbul'a getirilir ve Fransız Hastanesi'nde tedavi altına alınır; ancak kurtarılamaz. Genç şairin ölümü, Şükûfe Nihal'in hayatında yıllar boyunca taşıyacağı derin bir iz bırakır.

Osman Fahri'nin ölümüyle birlikte bu aşk Şükûfe Nihal için artık yaşanabilecek bir ihtimal olmaktan çıkar ve değiştirilemeyecek bir geçmişe dönüşür. Belki de tam bu nedenle zaman geçtikçe küçülmez, aksine büyür. Yaşanmış ilişkiler gündelik hayatın gerçekliği içinde değişir; yarım kalmış ilişkiler ise hafızada başka türlü yaşamaya devam eder. Şükûfe Nihal de yıllar sonra gençliğinde karşılık vermediği bu sevgiyi yeniden değerlendirir; Osman Fahri'yi giderek kaybedilmiş bir aşkın ve kaçırılmış bir hayat ihtimalinin simgesine dönüştürür. Şükûfe Nihal yıllar sonra da şiirlerinde ona döner; 1960 yılında yayımlanan ‘’Yerden Göğe’’ adlı kitabında yer alan uzun “Mermer Kapı” şiiri, bu geç kalmış hesaplaşmanın en belirgin örneklerinden biri olur.

Osman Fahri'nin trajik sonu, yıllar sonra “Mermer Kapı”da acıyla yüceltilmiş bir hatıraya dönüşür:

“Sana Mecnun dediler,
Mukaddestir gözümde
Cinnet o günden beri…”

Şükûfe Nihal ikinci eşinden de ayrılıktan sonra daha çok içine kapanır ve tekrar hayatta olmayan Osman Fahri’ye sığınır.  O kadar ki bir zamanlar Osman Fahri’nin yaşadığı Elazığ’a gider. Zeynep Kerman’ın ‘’Osman Fahri: Hayatı ve Şiirleri’ (Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1998) isimli kitabında yazdığına göre Elazığ’da Osman Fahri’nin yaşadığı eve gider ve saçından kestiği bir tutamı onun evinin bulunduğu bahçeye gömer.

Şükûfe Nihal, saçından kestiği o bir tutam saçı Osman Fahri’nin bahçesine gömerken kafesinde çırpınan bir kuş gibidir kalbi, çırpın çırpın çırpınır… Cama çarpan bir kuş gibidir kalbi göğüs kafesinde çırpın çırpın çırpınır…  Çırpınan bir deniz gibidir, sahile vuran azgın dalgalar gibidir damarlarındaki kanı, damarlarında çırpın çırpın çırpınır… Kümesine sırtlan girmiş tavuklar gibidir kalbi çığlık çığlığadır… Yörüngesiz kalmış kuşlar gibi feryaad figan halindedir kalbi çırpın çırpın çırpınır hep…

Şükûfe Nihal bu bahçeyi “Mermer Kapı”da şöyle anlatır:

‘’Yolunmuş sarmaşıklar, 
Söndürülmüş ışıklar, 
Bir türbe şimdi balkon… 
Diyorlar: ‘Orda en son, 
Seni sormuştu bize, 
Sarılıp elimize… 
Seni beklemiştik hep… 
Gelmedin neydi sebep?’..’’

Şükûfe Nihal'in şiirinde mekân burada yalnız bir dekor değildir. Osman Fahri'nin yaşadığı ev, bahçe, balkon ve sarmaşıklar geçmişi saklayan birer hafıza mekânına dönüşür. Coğrafya eğitimi almış bir şair olan Şükûfe Nihal'de dış dünya ile iç dünya sık sık birbirine karışır; tabiat ve mekân, insan ruhunun taşıyıcısı hâline gelir.

Şükûfe Nihal, “Mermer Kapı”da geçmişe dönerek Osman Fahri'den âdeta af diler:

“O gurbet illerinde hep anmışsın adımı…
Gelemedim, affeyle, kırdılar kanadımı!..”

Aradan geçen yıllar Osman Fahri'nin hatırasını silmez; tersine, şiirlerde giderek ölümün ötesine uzanan bir kavuşma arzusuna dönüşür. Yine “Mermer Kapı”da ona seslenir:

“Yedi kat yeri delebilsem de,
İzini bulup gelebilsem de,
En son zerremle kavuşsam sana,”

İnsan hafızası geçmişi olduğu gibi saklayan bir arşiv değildir; yaşananları zaman içinde yeniden kurar, onlara yeni anlamlar yükler. Şükûfe Nihal'in Osman Fahri'ye yıllar sonra bakışında da böyle bir dönüşüm görülür. Gençliğinde karşılık vermediğini söylediği sevgi, ölümün ardından geri dönülemeyen bir ihtimale dönüşür. Artık sevilen yalnız Osman Fahri değil, onunla birlikte yaşanabilecekken yaşanmamış bir hayatın kendisidir.

Şükûfe Nihal iyice hayata küsmüştür artık... Bu hissiyatını ''Sabah Kuşlar'' adlı kitabındaki ''Neme Yetmez'' şiirinde görürüz:

‘’Yakut, mine, zümrüt bana birdir kayalarla;
Bir gül dikeninden kanayan el neme yetmez?
Kâşâne, sedir, sırma, ışık onların olsun;
Bir köhne kitap, bir sarı kandil neme yetmez?

Rûhum ki yanıktır ve şifâsızdır ezelden,
Sarmak dilesem, bir kara mendil neme yetmez?

Dağlar neme yetmez, bağlar neme yetmez?
Bir kuş ki benim derdime ağlar, neme yetmez?
Yanmaz ateşinden deli gönlüm bu diyârın,
Gökten bir alev bağrımı dağlar, neme yetmez?

Kestimse ümîd artık ezelden ve ebetten;
Bir eski rübâb ömrümü bağlar, neme yetmez?

Bir çölde biten dal gibi ıssızsa da rûhum,
Dost âleminin ettiği kem söz neme yetmez?
Vardır anacak bir gün olup ismimi elbet,
Bir servinin altında dolan göz neme yetmez?

Dağlar neme yetmez, bağlar neme yetmez?
Bir kuş ki benim derdime ağlar, neme yetmez?

Şiir, Şükûfe Nihal'in ölümünden sonra da yaşamaya devam eder. Cinuçen Tanrıkorur 1979 yılında “Neme Yetmez?”in bir bölümünü uzzâl makamında, nakış yürük semâî usulünde besteler. Böylece Şükûfe Nihal'in şiiri edebiyatın sınırlarını aşarak Türk musikisinin hafızasına da girer.

Bu hassas, bu nadide, bu duygulu şair artık iyice içine kapanır. Şükûfe Nihal'in şiirlerinde giderek belirginleşen yalnızlığı yalnız aşk hayatıyla açıklamak eksik kalır. Kendi hayatını kurmak isteyen eğitimli, çalışan ve özgürlüğüne düşkün bir kadın ile dönemin kadın üzerinde kurduğu toplumsal beklentiler arasında sürekli bir gerilim vardır. Bu gerilim onun şiirlerinde zaman zaman yalnızlık, içe kapanma ve yabancılaşma duygusu olarak belirir. Sonuçta topluma, çevreye ve kendisine yabancılaşır. Tabii bu haleti ruhiyesi de şiirlerine yansır. Gayya’daki “Söndürün” şiirinde şöyle der:

“Söndürün karşımda yanan ateşi;
 Kalbimin dört yanı buzla örtülü.
Bakışlarım ölü, şuurum ölü…”

“Taş Gibi” şiirinde iç dünyasının fotoğrafını çeker:

“Ben bu gece ruhumu elimle boğacağım,
Yarına bir kaskatı taş gibi doğacağım…”

“Heykel” şiirinde ruhunu anlatır, eşten dosttan kopuşunu:

“Gece bir heykeldir o, oyulmuş sarı taştan,
Ruhunun son bağları kopmuş eşten, yoldaştan…” 

Bu şiirlerde dikkati çeken ortak bir imge dünyası vardır: Ateş söner, sıcaklığın yerini buz alır; ardından insan taşlaşır ve sonunda heykele dönüşür. Böylece Şükûfe Nihal'in şiirinde yalnızlık yalnız sözcüklerle anlatılmaz; giderek soğuyan ve katılaşan maddeler aracılığıyla görünür hâle gelir.

Şükûfe Nihal'in 1931'de yayımlanan ‘’Yakut Kayalar’’ romanı da araştırmacılar tarafından Osman Fahri ile yaşadığı ilişkinin biyografik izlerini taşıyan eserlerden biri olarak değerlendirilir. Romanda idealist bir genç kadın kendisi gibi toplumsal sorunlara ve sanata karşı duyarlı bir erkekle bir aşk yaşarken, ailesinin ve toplumun değer yargılarına uygun “zengin bir koca”yla evlenmeye zorlanınca erkeklere ve topluma isyan eder. Sevdiği adam ise tıpkı Osman Fahri gibi cinnet geçirir ve ölür. Başlangıçta onun cinnetine ve ölümüne kayıtsız kalan genç kadın, bir gün duyduğu bir ney sesiyle bu aşkın içinde yeniden canlandığını fark eder. Ancak kendisine kara taşları, toprakları “yakut kayalar” olarak gösteren aşkını artık kaybetmiştir: “Ve anladım ki, dünyanın kara taşlarını, topraklarını bana ‘yakut kayalar’ şeklinde gösteren füsûnu, ben artık kaybetmişim!..”

Romanın adı da anlamını burada bulur. Aşk, dünyanın kendisini değiştirmez; fakat ona bakan insanın dünyayı algılayışını değiştirir. Kara taşları “yakut kayalar” hâline getiren şey taşların kendisi değil, âşığın bakışıdır. Aşk kaybolduğunda dünya yine aynı dünyadır; değişen, ona anlam veren bakıştır.

Şükûfe Nihal, ideal erkek imgesini ‘’Yakut Kayalar’’ isimli romanında şöyle anlatır: “O, benim için ideal bir insandı. Bütün eksik yaratılmışların arasında, o, kafası, kalbi, duyguları, sanatı, mantığı, ilmi, güzelliği ve gururuyla tam bir insandı.” Burada sevilen insan artık yalnız gerçek kişiliğiyle değil, yıllar içinde hafızada kurulmuş “ideal insan” imgesiyle de karşımıza çıkar.

Zeynep Kermen’ın bahsi geçen ‘’Osman Fahri: Hayatı ve Şiirleri’’ kitabında verdiği Osman Fahri’nin “İhtizaz-ı leyal” adlı şiirinde Osman Fahri de Şükûfe Nihal’in Elazığ’a gelmesini beklemektedir:

“Gece, her yer sükûta müstağrak
Sana ruhum gelirse ağlayarak:
Onu bir lahza dinle, sonra uyu:
O senin şimdi bekliyor yolunu…”

Pek çok kişi sevdalanmıştı, güzel, zarif, şık, bakımlı ve zamanın en gözde şairi olan bu cıvıl cıvıl kadına. Bu kişilerden sadece Osman Fahri’yi unutmadı, unutamadı Şükûfe Nihal… Aşkı sadece ruhunda yaşıyordu. Kaldığı huzur evinde ölene kadar düşüncesinde, dilinde, kaleminde, şiirlerinde hep Osman Fahri vardı...

Âdile Ayda ‘’Böyle İdiler Yaşarken’’ (Edebî Hatıralar, Ankara, 1984) adlı kitabında Şükûfe Nihal’in Osman Fahri için kendisine şu ifadeyi kullandığını yazar; ‘’Ben ona layık değildim. O mütekâmil insandı. Bir dâhi idi. Bana yazdığı mektupları, bıraktığı hâtıra defterini, karaladığı şiirleri her gören aynı fikirde…’’ (Elazığ’da Osman Fahri’nin yakın dostu Mehmet Mevlüt, Osman Fahri’nin Elazığ’da kalan evrakını saklar. Ancak çıkan bir yangında evrakın bir kısmı yok olur. Mehmet Mevlüt, Şükûfe Nihal’e yazdığı 10 Haziran 1942 tarihli mektupta bu hadiseyi anlatır ve yangından kurtarılmış olan evrakı kendisine postalar. Şükûfe Nihal Elazığ’a geldiğinde de Mehmet Mevlüt ona mihmandarlık yapar, Osman Fahri’nin evini gösterir.)

Yakın dostlarına da Osman Fahri için “Tek aşkım odur. Beni tek seven de odur. Nasıl ziyan ettim bu büyük aşkı” diye dert yanar.

İkinci evliliği

Şükûfe Nihal ikinci evliliğini üniversiteden arkadaşı Ahmet Hamdi Başar'la yapar. Bu evlilikten Günay adında bir kızı dünyaya gelir. Yaklaşık otuz beş yıl süren evlilik, Şükûfe Nihal'in hayatının en uzun birlikteliği olur. Ancak bu uzun evlilik onun duygusal hayatındaki arayışları bütünüyle sona erdirmez. Edebiyat çevresinde tanıdığı bir başka şair, hayatında ve edebiyatında derin izler bırakır: Fâruk Nâfiz Çamlıbel.

Fâruk Nâfiz Çamlıbel

Şükûfe Nihal’in edebiyat çevrelerindeki en bilinen ikinci aşkı ise hiç şüphesiz, Fâruk Nâfiz Çamlıbel’di... Hicran Göze  ‘’Yahyâ Kemal'den Nâzım Hikmet'e, Şükûfe Nihal'den Fâruk Nâfiz'e; Bir Zamanlar Kadıköyü’nde Edebiyatçılar ve Aşkları’’ isimli kitabında Fâruk Nâfiz bölümünde bu aşkı şu şekilde anlatır;

Şükûfe Nihal ile Fâruk Nâfiz'in yolları Mütareke yıllarında Erenköy'deki edebiyat toplantılarında kesişir. Dönemin şair ve yazarlarını bir araya getiren bu toplantılarda başlayan yakınlık zamanla duygusal bir ilişkiye dönüşür. Aşkları karşılıklıdır. Hep şiirler yazarlar birbirlerine.

Fâruk Nâfiz’in 1928’de yayınladığı ‘’Suda Halkalar’’ kitabının ‘’Macera ve Gençlik’’ bölümünde yazmış olduğu şiirde geçen kızın adı da Nihal’dir…

Şu iki mısrada ise Fâruk Nâfiz sevgilisinin adını da açıklar:

‘’Yalnız yaşamaktansa Nihal’imden uzakta
Kalsam diyorum dâr-u diyarımdan uzakta.’’

Bir şiirinde gene sevgilisinin adı vardır:

‘’İnce bir kızdı bu, solgun, sarı, heykel gibi lâl
Sanki rûhumdan uzak sisli bir akşamdı Nihal.
Ben küreklerde, Nihal’in gözü enginlerde
Gizli sevdâlar için yol soruyorduk nerde.’’

Bu ilişkinin izleri iki şairin romanlarında da görülür. Şükûfe Nihal'in ‘’Yalnız Dönüyorum’’ romanı Fâruk Nâfiz'le yaşadığı ilişkinin izlerini taşırken, Fâruk Nâfiz'in ‘’Yıldız Yağmuru’’ romanı da edebiyat araştırmalarında bu aşkın biyografik yansımalarıyla birlikte değerlendirilir. Bununla birlikte her iki romanı da yaşanan ilişkinin doğrudan ve bire bir anlatımı olarak okumak doğru olmaz.

1922 yılında Faruk Nafiz Çamlıbel’in Kayseri Lisesi edebiyat öğretmenliğine tayin edilmesi Şükûfe Nihal’i oldukça üzer.  Bu ayrılığın Şükûfe Nihal'in şiirlerine yansıdığı düşünülür. ‘’Gayya’’ adlı kitabındaki “Son Hâtıra” da biyografik okumalar içinde bu ilişkiyle bağlantılandırılan şiirlerden biridir; ancak şiirde Fâruk Nâfiz'in adına doğrudan bir gönderme bulunmaz.

‘’Dalgalar, sürükleyin beni de enginlere,
Kumların arasında ben de bir parça taşım!...
Ayrılmayız, beraber dalarız derinlere
Derken, bıraktı gitti elimi arkadaşım…’’

Aynı dönemin ayrılık ve yalnızlık duygusu “Senden Sonra” ve “Köy Arkadaşlarıma” gibi şiirlerde de belirginleşir. Bu şiirleri doğrudan tek bir biyografik olaya indirgemek mümkün olmasa da Şükûfe Nihal'in hayatındaki ayrılıklarla birlikte okunduğunda dikkat çekici çağrışımlar taşırlar:

“Buradan gittin gideli nasıl içliyiz, bilsen!
Göklerin gözü yaşlı, kırlar hazin, ben hasta,
Sensiz geçecek günler için bütün köy yasta…
Gelsen de bir gün olsun göz yaşımızı silsen!..” 

Yine Gayya’da “Köy Arkadaşlarıma” adlı şiirinde ise bu ayrılıktan sonraki halini anlatır:

“Gezdiğimiz yerleri bir hayal gibi gezdim,
Köyün ruhunda siyah bir hicran rengi sezdim:
Her taraf derdimizle harap, bitkin, perişan,
Hâlâ şifa bulmamış belli bu ayrılıktan…”

Faruk Nafiz Çamlıbel de bu ayrılıktan üzüntülüdür.  İsmini Ulukışla’dan Kayseri’ye giderken mola verdiği Ulukışla'daki Öküz Mehmet Paşa Hanı (Şimdiki adı Kervansaraydır), Niğde'den sonraki Araplıbeli Hanı ve İncesu Hanı’ndan alan ‘’Han Duvarları’’ adlı kitabında bulunan 1923 tarihli “Gurbet” adlı şiirini de Şükûfe Nihal’e ithaf eder ‘’Şükûfe Nihal Hanımefendi’ye’’ diyerek:

“Kaç yıl geçecek böyle hazin, böyle habersiz,
Sen Marmara’nın göl gibi durgun bir ucunda,
Ben böyle atılmış gibi yurdun bir ucunda,
Sen benden uzak, ben sana hasret…
Sarmış beni gurbet
Sarmış beni mecnun diye zencir gibi dağlar
Bir türbe ki ruhum gelen ağlar giden ağlar.’’

Burada “gurbet” yalnız memleketten uzaklık değildir; sevilen insandan uzaklığın da adıdır. Marmara ile Anadolu arasındaki coğrafi mesafe, şiirde iki insan arasındaki duygusal mesafeye dönüşür. Böylece Fâruk Nâfiz'in Anadolu coğrafyasıyla kurduğu şiir dili ile Şükûfe Nihal'e duyduğu özlem aynı dizelerde birleşir.

Halil Soyuer, “Aşklarında Yaşayan İki Şair: Faruk Nafiz Çamlıbel - Şükûfe Nihal”. Şair Dostlarım’’ (Türk Edebiyatı Vakfı Yayınları, 2004) adlı eserinde Şükûfe Nihal ile Faruk Nafiz Çamlıbel arasındaki aşkın zaman zaman gazetelerin dedikodu sayfalarına taşındığını yazar.

İlişkinin edebiyat çevrelerinde ve dönemin basınında konuşulması, özel hayatı giderek kamusal bir mesele hâline getirir. Üstelik Şükûfe Nihal evli bir kadındır. Bu nedenle yaşadığı ilişki yalnız iki insan arasındaki bir aşk olarak kalmaz; dönemin kadınlık, evlilik ve ahlâk anlayışının baskısıyla da karşı karşıya gelir.

Fâruk Nâfiz, 1930'ların başında öğretmen Azize Hanım'la evlenir. Bu sırada Şükûfe Nihal'le ilişkisi zaten sorunlu bir döneme girmiştir. Hatıratlarda Fâruk Nâfiz'in Şükûfe Nihal'den eşinden ayrılarak kendisiyle evlenmesini istediği, Şükûfe Nihal'in ise bunu kabul etmediği anlatılır. Bu kararında kızı Günay'ı babasız bırakmak istememesinin etkili olduğu da belirtilir.

Fâruk Nâfiz'in evliliği Şükûfe Nihal'de derin bir kırgınlık yaratır; iki şair arasındaki yakınlık da bundan sonra eski hâline dönmez. Ancak kalbi kırılmıştır Şükûfe Nihal’in.

Şükûfe Nihal'in şiirinde aşkın giderek bekleyiş, hayal kırıklığı ve yalnızlıkla iç içe geçtiğini gösteren şiirler yer alır.

‘’Su’’’daki “Ömrümce Beklediğim” adlı şiirinde ay gibi solacağını ifade eder: 

‘’Doğan, batan güneşe bir zaman esir oldum; 
Solgun aya dalarak yıllarca ben de soldum; 
Sakin bir göl başından atıldım ummanlara; 
Boş kırlardan çekildim kökü yok ormanlara… 
Ne oradaki sükûnet, ne buradaki azamet 
Kâfi geldi ruhuma; 
Beynimde hep o ateş, hep o acayip humma.’’

Şükûfe Nihal dökülen yapraklara hitaben yazdığı ‘’Hazan Rüzgârları’’ isimli şiirinde de ümidini  ve ümitsizliğini anlatır:

‘’Kollarıma düştünüz
Solgun periler gibi;
Ruhumla öpüştünüz,
Bir ümid diler gibi...’’

Fâruk Nâfiz 1954’te Cumhuriyet gazetesinde çalışan Sermet Sami Uysal’ın: “Eşinizle aşk evliliği mi yaptınız?” sualine “Hayır. Birbirimizi beğenip evlendik; duygudan çok kafa izdivacı oldu daha doğrusu.” diye cevap verir… Gençlik devrinin fırtınalı aşklarını şiirlerine döken şairin asil ruhlu Azîze Hanım’a hissettikleri belki aşktan da üstündü. Aklın ve mantığın arkadaşlığında bir beğenme ile başlayan bu evlilik aşktan da üstün bir sevgi ve dayanışmayla yıllarca sürer…

Azîze Hanım’ın bir amansız hastalıktan ani ölümü ile perişan olan Fâruk Nâfiz, Azîze’sinin arkasından o zor günlerini dile getiren bir şiir yazar ve ‘’Bunu senin bestelemeni ve ölümsüzleştirmeni istiyorum’’ diyerek yakın dostu üstad Alâeddin Yavaşça’ya verir. Bu güzel güfte Alâeddin Yavaşça tarafından hicaz makamında bestelenince gönül tellerini titreten bir şarkı oluşur:

‘’Artık bu solan bahçede bülbüllere yer yok
Bir yer ki, sevenler, sevilenlerden haber yok
Bezminde kadeh kırdığımız sevgililer yok
Bir yer ki, sevenler, sevilenlerden haber yok’’

Şükûfe Nihal ile Fâruk Nâfiz'in ilişkisi böylece evlilikle sonuçlanmaz. Belki de gerçekleşmeyen aşkların edebiyatta böylesine uzun yaşamasının nedenlerinden biri budur. Gerçekleşen aşk gündelik hayatın içine girer; zamanla alışkanlıklarla, sorumluluklarla ve hayatın sıradan gerçekleriyle karşılaşır. Gerçekleşmeyen aşk ise ihtimaller dünyasında kalır. Yaşanmadığı için eskimez; tamamlanmadığı için hafızada yeniden ve yeniden kurulur. Şükûfe Nihal ile Fâruk Nâfiz'in ilişkisi de hayatın içinde tamamlanmaz; fakat şiirlerde, romanlarda ve hatıralarda yaşamaya devam eder.

Selim İleri, ‘’Mavi Kanatlarında Yalnız Benim Olsaydın’’ (Everest Yayınevi, 2010)  adlı romanını bu iki şairin aşkı üzerine kurar… Romanda Şükûfe Nihal’in bu huzursuzluğundan bahsedilir:

“Renksiz Istırap romanının yazarı asrî yaşayışın bize özgü uyarsızlıkları ortasında yasak bir aşkın kurbanı oluyordu. Galiba ikinci izdivacında da mutluluğa kavuşamıyor, galiba evli bir beyle, kendisi de evliyken bir gönül macerası geçiriyor. Onu artık salonlarda, edebi toplantılarda, çay saatlerinde, şiir günlerinde öyle şuh, azametli, göremiyormuşsunuz. Gitgide zayıflıyor, sözleri azalıyor, neşesi soluyor, elleri titriyor, gözleri ikide bir hep yaşarıyormuş. Girip çıktığı evlerde, katıldığı toplantılarda, bulunduğu mekânlarda durup dururken buhranlara kapılıyormuş, artık yerinde duramıyormuş, oralardan çılgıncasına fırlayıp gidiyormuş… Hem edebî toplantılar olmaksızın yaşayamıyormuş, hem de edebî toplantılara katlanamıyormuş… Yüzünün solgunluklarını, yıpranmışlığını ağır bir makyajla örtmeyi deniyormuş. Eskisinden çok daha fazla sigara içiyormuş ve sigaralarını uzun ağızlıklar takmadan içiyormuş, birini yakıp, birini söndürüyormuş. Başka konular, edebi, siyasi, içtimai konular konuşulurken o sözü ille aşka, sonu meçhul aşklara getiriyormuş. Bu salonlarda yalnızca aşkın acıları, hüsranları konuşulsun istiyormuş… Kendisinden rica edildiğinde yeni şiirlerini okuyormuş ve bu yeni şiirlerin hepsi aşkı Fuzulî’ye yaraşık bir gönül küskünlüğüyle dile getiriyormuş. O artık Nedimvâri şuhlukları büsbütün unutmuş, büsbütün yalnızmış… Çünkü âşık olduğu evli bey, galiba yuvasına dönmek istiyormuş. Şükûfe Nihal Hanım hislerini gizleyemediğinden bu yasak aşk herkes tarafından konuşuluyormuş. Yasak aşk dile düşmüş. Sözler, dedikodular, kınayışlar Şükûfe Nihal Hanım’ın kulağına çalındıkça, o, hislerini, hasretlerini hiç dinginleyemiyormuş. Sevdiği adamın adını sayıklayacak kertelere geliyormuş ve onu kimse anlamıyormuş. O artık bu aşkı… aşkı kendi kendine yaşıyormuş.’’

Şükûfe Nihal’deki bu halet-i ruhiye aşkın soyluluğunu ve soysuzluğunu yansıtır. Bu haleti ruhiye Attila İlhan’ın bir şiirini anımsatır; ‘’Sevmek kimi zaman rezilce korkuludur.’’

Hayatın ilginç bir rastlantısıdır; Şükûfe Nihal 24 Eylül 1973'te İstanbul'da hayata veda eder. Fâruk Nâfiz ise ondan yaklaşık altı hafta sonra, 8 Kasım 1973'te çıktığı Akdeniz gezisi sırasında Samsun gemisinde hayatını kaybeder. Yıllar önce şiirlerde birbirlerine seslenen iki şairin hayatları, 1973 sonbaharında kısa bir arayla sona erer.

Şükûfe Nihal'in Ahmet Hamdi Başar'la yaklaşık otuz beş yıl süren ikinci evliliği 1950'lerin sonlarında sona erer. Birkaç yıl sonra, 1962'de geçirdiği trafik kazası ise hayatının bundan sonraki dönemini bütünüyle değiştirir.

Huzurevi

Şükûfe Nihal 1962 yılında bir trafik kazası geçirir. Ardından geçirdiği ameliyatlara rağmen sağlığına kavuşamaz; hareket kabiliyeti giderek azalır ve sonunda yatağa bağımlı hâle gelir. Sağlık sorunları ve giderek artan yalnızlık, hayatının son dönemini belirler. 1969 yılında çok sevdiği kızı Günay'ın vefatı da kendisinden gizlenir.

İlk evliliğinden olan oğlu Necdet Sander de annesinin giderek ağırlaşan durumuna dayanmakta güçlük çeker; hatıratlarda onu bu hâlde görmenin kendisine ağır geldiğini söylediği aktarılır.

Hayatın zorlaşması sonucu yakın arkadaşları Hasene Ilgaz (Bir zamanlar CHP Çorum Milletvekili) ve İffet Halim Oruz’un açtıkları Bakırköy’deki huzurevine yerleşir. Kız kardeşleri Bedai Taş ve Muhsine Akkaş da artık yaşlanmışlardı, sık gelemezler huzurevine. Bakırköy'deki bu huzurevi, yalnızlığının giderek derinleştiği ve geçmişiyle yeniden karşı karşıya kaldığı son durağı olur.

Huzur evinin o kasvetli havasında her vesile ile kendisi için intihar eden o genç adamın bahsini açar, yazdığı şiirleri okur, yenilerini yazar. Âdile Ayda bu şiirleri ‘’Türk edebiyatı ölçüsünde değil, dünya edebiyatı ölçüsünde, bir ölmüş sevgili için yazılan en orijinal, en güzel mısralardır’’ diye tanımlar…

‘’Nerdesin? Toprakta mı, havada mı suda mı?
Nasıl buldun bu vahşi gecelerde odamı?
Hasretim şefkat, şiir, aşk dolu ellerine…
Gelsen de boş gönlüme bir hayat gibi dolsan.
Sen uyansan, ben yatsam biraz senin yerine…’’

İnsan kaybettiği kişiyi yalnız hatırlamaz; onunla birlikte kendi geçmişini de hatırlar. Yas bu nedenle yalnız ölen insana değil, onunla birlikte artık geri getirilemeyecek zamana da yönelir. Freud, “Yas ve Melankoli”de kaybın insanın iç dünyasında yaşamaya devam edebileceğini anlatır. Şükûfe Nihal'in Osman Fahri'ye yıllar sonra yeniden ve yeniden dönmesinde de yalnız kaybedilen bir insan değil, onunla birlikte kaybedilmiş bir gençlik ve yaşanmamış bir hayat ihtimali vardır.

Hayatının son döneminde yazdığı şiirlerde kayıp duygusu artık yalnız belirli bir insana değil, sanki hayatın bütününe yönelir. “Bir Şey Unuttum”da şöyle seslenir:

‘’Yalnız,
Gönlümde bir acı var, adını bulamadım;
Kırık gibi kanadım!
Bir şey mi kaybettim, ne? Ellerim bomboş gibi.. .
Bir yakuttan kadeh ki varlık çatlamış gibi...

Ses mi, çiçek mi desem;
Işık mı, renk mi desem;
Sanki, geçtiğim yolda bir şey unuttum!... ‘’

Huzur evinde bütün ilişkileriyle hesaplaşır. Evlilikleriyle, kendine âşık olan herkesle iç hesaplaşması yapar. Bunlar arasında Nazım Hikmet, Fâruk Nâfiz ve Ahmet Kutsi Tecer de vardır... Bir tek, aşkı uğruna ölümü seçen ve yakın dostlarına, "Tek aşkım odur. Beni tek seven de odur. Nasıl ziyan ettim bu büyük aşkı" diye dert yandığı Osman Fahri'yle hesaplaşamaz… Son nefesini verdiği 24 Eylül 1973 yılına kadar onu düşünür. Son nefesine kadar Osman Fahri’yi hayalinde yaşatır ve ona duyduğu aşkla hayata veda eder.

Adındaki “şükûfe” çiçek demektir. Şükûfe Nihal'in hayatı da tek mevsimlik bir çiçeğin hikâyesi değildir; Osmanlı'nın son yıllarından Cumhuriyet'e uzanan büyük bir toplumsal dönüşümün içinde açan, mücadele eden, yazan ve sonunda giderek yalnızlaşan bir kadın aydının hikâyesidir.

Selim İleri’nin ‘’Mavi Kanatlarınla Yalnız Benim Olsaydın” (Everest Yay. 2010) adlı kitabının sonlarına doğru “Uzlet” başlığıyla yer alan bölümde Şükûfe Nihal’in huzur evindeki son günleri anlatılır.

Kitapta bir yakınını huzurevinde ziyaret eden anlatıcı şu şekilde anlatır Şükûfe Nihal’i:

“ ….. o kadar mahzun, yalnız, içli, o kadar ‘mükedder’miş ki, yarı ’mefluç’ olmasa bile aşağıya, oturma odasına, öteki yaşlıların yanına ineceği yokmuş. Adı Şükûfe Nihal olan bu hanım kendi ‘mehpes’inde hala şiirler yazıyormuş, içe kapanıyormuş, ayrılırken bu dünyaya dargın, küskün ayrılıyormuş. (Mehpes: Hapishane. Mükedder: Kederli, üzgün. Mefluç: Felçli )

Huzurevinde bir iki kez ziyaret ettiğimiz gözleri sürmeli Bedia Hanım, ille Şükûfe Nihal Hanımın odasına da uğramamızı isterdi. Yatağında yarı doğrulmuş, daima eski şiirlerini okurken ya da yeni şiirler yazmak isterken bulurduk onu. Daima diyorum ama, Şükûfe Nihal Hanımı en çok gördüğüm gün beş on dakikadan öteye geçmez…

Gözleri sürmeli Bedia Hanım bir edebiyat aşığı olduğumu söyleyince, Şükûfe Nihal, ‘Size bir şiir okumamı ister misiniz çocuğum?’ diye sormuştu. Arkadaşının elini bırakıp gittiğini söylediği bu şiiri dudağımı ısırarak dinlemiştim. Sonra bir seçki de rastlayınca ağlamaktan kendimi alamadım:

Son Hatıra

Adını ellerimle çizdim altın kumlara
Küçülen gözlerimde kurudu son damla yaş
Kumsal, deniz, sal, rüzgâr senden en son hatıra,
Solan ruhumdan sana bembeyaz bir soğuk taş!..

İşte, rüzgâr esiyor, dalgalar coştu yine;
Kumlara işlediğim hayalin da kayboldu…
Hicranınla yanarken ben derinden derine,
Karşında, solan yüzüm gibi, güneş de soldu…

Dalgalar, sürükleyin beni de enginlere,
Kumların arasında ben de bir parça taşım!...
‘Ayrılmayız, beraber dalarız derinlere’
Derken, bıraktı gitti elimi arkadaşım…

Şükûfe Nihal Hanım şiirini bitirince ‘Uzlet köşesindeki şu ihtiyar kadını, sizin için okuduğu şiiri hepten unutmanızı temenni ediyorum’ demiş, hayatımda ‘uzlet’ sözcüğüne bir yer açmıştı.” (Uzlet: Tasavvuf yolcularının kutlu manalar yüklediği yalnızlığın adıdır, ayrılmak, bir köşeye çekilmek anlamına gelir..)

Uzlet yalnız kalmak değildir; insanın dünyadan bilinçli biçimde çekilmesini de anlatır. Fakat Şükûfe Nihal'in son yıllarındaki yalnızlığın ne kadarının seçilmiş bir uzlet, ne kadarının hayatın ve çevresinin onu giderek dışarıda bırakmasının sonucu olduğunu ayırmak kolay değildir. Belki de onun son yıllarını bu kadar hüzünlü kılan tam da budur.

Vefa

Artık ne o aşklar kaldı, ne de o Şükûfe Nihal, ne de Osman Fahri… Hepsini unuttuk…

Soner Yalçın ‘'Bu Dinciler O Müslümanlara Benzemiyor’' (Doğan Kitapçılık, 2009) isimli kitabında Şükûfe Nihal'den bahseder.

Soner Yalçın kitabında Şükûfe Nihal için adı okullara verilmiş diye yazsa da, adını sadece Ankara Yenimahalle Şentepe’deki bir okul taşımaktadır; ‘’Şükûfe Nihal İlköğretim Okulu’’ İstanbul Bahçelievler’de de bir sokak adını taşımaktadır; ‘’Şükûfe Nihal Sokağı’’

Yine Soner Yalçın, Şükûfe Nihal'in Rumelihisarı Âşiyan Mezarlığı'ndaki mezarı için iç acıtacak kadar bakımsız diye yazar. Bugün ise durum daha da hazindir: Şükûfe Nihal'in 26 Eylül 1973'te Âşiyan Mezarlığı'na defnedildiği mezarlık kayıtlarından bilinmektedir; ancak mezarının yeri bugün bilinmemektedir.

Unuttuğumuz sadece Şükûfe Nihal değildi… Unuttuğumuz sadece ‘’uzlet’’, ‘’mefluç’’, ‘’mehbes’’ de değildi… Bir toplum ‘’vefa’’yı unutmuştu ‘’vefa’’yı... Bir toplumun kültürel hafızası yalnız büyük isimleri hatırlamasıyla değil, zaman içinde kimleri unuttuğuyla da biçimlenir. Şükûfe Nihal'in hikâyesi bu bakımdan yalnız bir şairin unutuluşunun değil, toplumsal hafızanın nasıl seçici çalıştığının da hikâyesidir.

Fransız sosyolog Maurice Halbwachs, hafızanın yalnız bireysel olmadığını, toplumsal çevreler içinde kurulduğunu anlatır. Toplumlar da insanlar gibi bazı kişileri ve olayları hatırlar, bazılarını ise zamanla hafızalarının dışına iter. Bu nedenle unutulmak yalnız hatırlayan insanların azalması değildir; eserlerin yeniden basılmaması, adların yeni kuşaklara aktarılmaması, mezarların ve hatıraların sahipsiz kalması da toplumsal unutmanın parçalarıdır.

Şükûfe Nihal'in hikâyesi tam da burada kişisel bir trajedinin sınırlarını aşar.

Şükûfe Nihal, Türk edebiyatının en çok unutulmuş değerlerinden biridir. Ülkemizde Şükûfe Nihal’i en iyi anlatan ve onun biyografisini yazan araştırmacı, daha önce bahsettiğim gibi halen Erciyes Üniversitsi öğretim üyesi Prof. Dr. Hülya Argunşah’tır. O’nun doktora tezi Şükûfe Nihal üzerinedir: ‘’Bir Cumhuriyet Kadını: Şükûfe Nihal ’’, (Akcağ Yay., Ankara, 2002)

Hülya Argunşah da kapsamlı Şükûfe Nihal biyografisinin sonunda edebiyat tarihinin onu daha hayattayken “tozlu sayfalarına gömdüğünü” söyler ve yeniden okunmasını ona karşı bir “vefa borcu” olarak değerlendirir.

Şükûfe Nihal'in hayatına dönüp baktığımda yalnız büyük aşklar yaşamış, sonunda yalnız kalmış mahzun bir şair görmüyorum. Osmanlı'nın son yıllarında yetişen, Cumhuriyet'e uzanan büyük dönüşümü yaşayan; okuyan, öğreten, yazan, mücadele eden, seven, sevilen, yanılan, kaybeden ve bütün bunları edebiyata dönüştüren bir kadın görüyorum. Belki onu yeniden hatırlamak da tam burada anlam kazanır. Çünkü bir yazarı yaşatmanın yolu yalnız mezarına sahip çıkmaktan değil, eserlerini yeniden okumaktan geçer.

Şükûfe Nihal'e yalnız aşkı bilen, yaşayan ve şiire dönüştüren bir şair olduğu için değil; eğitim alan, çalışan, yazan, ülkesinin zor günlerinde kürsüye çıkan, kadınların toplum ve siyaset hayatında yer alması için mücadele eden bir aydın olduğu için de büyük saygı duyuyorum. Ve unutulmasın istiyorum.

Çiçero derdi zaten; ‘’ölmüşleri yaşatan, yaşayanların bellekleridir.’’

Ve yazımı Şükûfe Nihal’in bir şiiriyle sonlandırmak istiyorum: ‘’Su’’

‘’Kalbinden kalbime akan bir sesti 
Akşam gölgesinde çağlayan o su... 
Sesini en tatlı yerinde kesti 
Bizi sonsuzluğa bağlayan o su. 

O su, bir sır gibi mırıldanırdı; 
Göğsünde bir sarı ay yıkanırdı; 
Bizi Leyla ile Mecnun sanırdı 
Gamlı yolumuzda ağlayan o su... 

Sessiz ruhumuzu o bestelerdi, 
Bize "Unutalım dünyayı" derdi... 
Bir aldı sonunda verdi bin derdi, 
Bizi bizden fazla anlayan o su. 

Şimdi ne akşam var, ne ses ne dere; 
Yolumuz ayrıldı başka ellere; 
Benzetti bizi bir kırık mermere 
Ruha zehir gibi damlayan o su. 

Kalbinden kalbime akan bir sesti 
Akşam gölgesinde çağlıyan o su; 
Sesini en tatlı yerinde kesti, 
Bizi sonsuzluğa bağlayan o su... 

Osman AYDOĞAN

(*) Adile Ayda, Sadri Maksudi Arsal (23 Temmuz 1878- 20 Şubat 1957)'ın kızıdır.  Sadri Maksudi Arsal; Türk-Tatar devlet adamı, hukukçu, akademisyen, düşünür ve siyasetçidir. Cumhuriyetin ilk hukuk fakültesi olan Ankara Hukuk Fakültesi’nin kurucu hocalarındandır. Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumu’nun kurulmasında önemli katkıları olur. TBMM’de IV. dönem Şebinkarahisar, V. dönem Giresun ve IX. dönem Ankara milletvekili olarak görev yapar.

Adile Ayda, Âdile Ayda diplomat, akademisyen ve yazardır; 1976'da kontenjan senatörü olarak Cumhuriyet Senatosuna atanır.