Atatürk, tarih bilinci ve devlet adamlığı (2)

31 Ekim 2017

“Hayat ileriye doğru yaşanır, ancak geriye doğru anlaşılır.” Danimarkalı filozof Søren Kierkegaard'ın bu düşüncesi, yalnızca insan hayatı için değil, toplumların ve devletlerin tarihi için de geçerlidir. Çünkü geçmişi anlamadan bugünü doğru değerlendirmek, bugünü doğru değerlendirmeden de geleceği öngörmek mümkün olmuyor. Tarih, yalnızca geçmişte yaşanan olayların kaydı değil; toplumların deneyimlerinden ders çıkarmanın, bugünü anlamanın ve geleceğe hazırlanmanın da yolunu gösteriyor.

Her birimizin zihnine kazıması gereken bir atasözü var: “Göz odur ki, dağın arkasını göre, akıl odur ki, başa geleceği bile.” Bu söz, özellikle devlet adamları için bir öğütten çok, sahip olunması gereken temel bir niteliği anlatıyor. Çünkü devlet adamlığı, yalnızca bugünü yönetmeyi değil; tarihsel gelişmeleri, uluslararası güç dengelerini ve olası tehlikeleri doğru değerlendirerek geleceği öngörmeyi ve gerekli önlemleri zamanında almayı gerektirir. Bunun için de derin bir tarih bilgisine, güçlü bir tarih bilincine, akla, bilime, muhakemeye ve bilgeliğe ihtiyaç duyuluyor.

Tarih bilgisinin tarih bilincine, tarih bilincinin stratejik öngörüye ve stratejik öngörünün devlet adamlığına nasıl dönüştüğünün en çarpıcı örneklerinden birini Mustafa Kemal Atatürk'te görüyoruz.

Bu bakımdan dikkat çekici örneklerden biri, Atatürk'ün İtalyan tarihçi ve İslam araştırmacısı Leone Caetani'nin ‘’İslâm Tarihi’’ adlı eserinde yaptığı işaretlemedir. Gürbüz D. Tüfekçi'nin aktardığına göre Atatürk, eserin beşinci cildinin 68. sayfasında yer alan “Tarih, ilerisini göremeyenler için acımasızdır” sözünün altını mavi kalemle çiziyor ve yanına iki çarpı işareti koyuyor. Bu işaretleme, Atatürk'ün tarihin geleceğe ilişkin uyarılarına verdiği önemi de ortaya koyuyor. (Gürbüz D. Tüfekçi, ‘’Atatürk'ün Düşünce Yapısı’’, Turhan Kitabevi, Ankara, 1986, s. 47.)

Atatürk'ün tarih bilgisi, toplumsal ve siyasal gelişmeleri neden-sonuç ilişkileri içerisinde değerlendirmesini sağlayan bir tarih kültürüne dönüşüyor. Bu tarih kültürü, onun dünya görüşünü ve devlet yönetimi anlayışını şekillendirdiği gibi toplumların gelişimini ve devletler arasındaki ilişkileri tarihsel bir perspektifle değerlendirmesine de katkıda bulunuyor. Ayrıca Türk tarihinin bilimsel yöntemlerle araştırılmasına yönelik çalışmalara öncülük ediyor. (Şerafettin Turan, ‘’Atatürk'ün Düşünce Yapısını Etkileyen Olaylar, Düşünürler, Kitaplar’’, Türk Tarih Kurumu Yayını, Ankara, 2016, s. 25.)

Prof. Sadi Irmak, Atatürk'ün geçmişi iyi bildiği için “bir kehanete lüzum kalmaksızın” gelecekteki gelişmeleri kestirebildiğini söylüyor ve onun bu yeteneğini “tarihin sesini almak” diye tanımlıyor. Bu ifade, Atatürk'ün geleceğe ilişkin değerlendirmelerinin kehanete değil, geçmişin deneyimlerinden hareketle olayların muhtemel gelişimini kavrama yeteneğine dayandığını anlatıyor. (Sadi Irmak, ‘’Atatürk Bir Çağ'ın Açılışı’’, İnkılâp Yayınları, 1984, s. 16.)

Atatürk'ün stratejik öngörüsü

Atatürk'ün stratejik öngörüsünü ortaya koyan dikkat çekici örneklerden biri, edebiyat tarihçisi Ali Canip Yöntem'in aktardığı bir hatırada yer alıyor. Bu hatırada, Atatürk'ün Hitler ve Mussolini'nin savaş politikalarını değerlendirerek yaklaşan büyük savaşı ve bu iki diktatörün uğrayacağı yenilgiyi nasıl öngördüğü anlatılıyor. (Ali Canip Yöntem, ‘’Yeni Türk Edebiyatı Üzerine Makaleler’’, Tablet Kitabevi, 2005, s. 816–817.)

Ali Canip Yöntem'in aktardığına göre Atatürk, Hitler tarafından kendisine gönderildiği belirtilen, Nazi Almanyası'nın gücünü sergileyen bir propaganda filmini yanındakilerle birlikte izliyor. Film sona erdikten sonra sofraya geçiliyor. Atatürk, arkadaşlarının görüşlerini öğrenmek üzere “Nasıl buldunuz?” diye soruyor. Ancak onun değerlendirmesinde belirleyici olan, filmde sergilenen güç gösterisi değil, bu gösterinin ardındaki siyasal ve askerî gerçekler oluyor.

Atatürk, arkadaşlarının görüşlerini dinledikten sonra Hitler ve Mussolini'nin savaş politikalarını, Almanya'nın jeopolitik konumunu ve yaklaşan savaşın olası sonuçlarını değerlendiriyor. Ali Canip Yöntem'in aktardığına göre şöyle söylüyor:

“Efendim, bu adam, filmde gördüğünüz gibi rol icabı bir hamle ile işe başladı. (...) Bugün Almanya’nın bütün askerî gücü onun elinde. Yarın harbe girişecektir. O ve onun mukallidi Mussolini harbe hazırlıkla meşguller. Evet, yakın bir gelecekte harbe dalacaklardır.”

“Dalacaklardır, çünkü asker değillerdir, harp ne demek bilmezler… Harp bir felakettir ve hele bu iki müttefik için mutlaka ölümdür. Talih Almanya’ya öyle bir toprak vermiştir ki, o, daima iki ateş arasında kalmaya mahkûmdur.”

“Körü körüne hesapsız, kitapsız bir nefis itimadı, tamamen otomatik bir ordu sistemi, ilk hamlede korkunç bir kuvvet tesiri yapacak, fakat bir kere bir tarafı sakatlandı mı, tarumar olacak, o çalışkan millet yere serilecektir. Ortada ne Hitler, ne teşkilatı kalacaktır. Mussolini’den hiç bahse hacet yoktur, o, efendisinin ortadan kalktığı gün yok olacaktır…”

II. Dünya Savaşı'nın gelişimi, Atatürk'e atfedilen bu değerlendirmelerin tarihsel önemini ortaya koyuyor. Almanya, savaşın başlangıcında büyük askerî başarılar kazanıyor; ancak İngiltere ile savaşı sürerken 22 Haziran 1941'de Sovyetler Birliği'ne saldırarak doğuda ikinci bir cephe açıyor. Savaşın ilerleyen yıllarında Almanya yenilgiye uğruyor; Mussolini'nin faşist yönetimi 1943'te iktidardan düşüyor, Hitler'in Nazi rejimi ise 1945'te yıkılıyor. Bu gelişmeler, askerî gücün ve başlangıçtaki zaferlerin tek başına başarıyı güvence altına almadığını; coğrafi koşulları, güç dengelerini ve savaşın uzun vadeli sonuçlarını doğru değerlendirmenin devlet adamlığı açısından taşıdığı önemi gösteriyor.

Atatürk'ü anmayanlar, Atatürk'ü anlamayanlar keşke bir nebze tarih bilselerdi, bir nebze tarih bilincine sahip olsalardı. Keşke Atatürk'ü yalnızca askerî zaferleriyle ve siyasal başarılarıyla değil; akla, bilime ve tarihsel gerçeklere dayanan düşünce sistemi, stratejik öngörüsü ve devlet adamlığıyla da tanıyabilselerdi. Keşke o büyük devlet adamını yalnızca anmakla yetinmeyip gerçekten anlayabilselerdi.

Tarihi bilmek, tarih bilincine sahip olmak ve geçmişten ders çıkarmak ne yazık ki her fâninin harcı değildir. Hele hele tarihini dizilerde, geçmişini masalda, geleceğini ise falda okuyanların hiç mi hiç değildir. Çünkü tarihsel gerçeklerin yerini efsanelerin, aklın ve bilimin yerini hurafelerin aldığı yerde, yalnızca tarih bilinci kaybolmuyor; bir milletin geleceğini doğru değerlendirme ve yönetme yeteneği de ortadan kalkıyor.

Osmanlı'nın XIX. yüzyılda yetiştirdiği önemli tarihçi, hukukçu ve devlet adamlarından Ahmet Cevdet Paşa, on iki ciltlik ‘’Tarih-i Cevdet’’ ve ‘’Tezâkir’’ adlı eserleriyle tarih yazıcılığında önemli bir yer tutuyor. Mecelle'nin hazırlanmasına da öncülük ediyor. Ona atfedilen bir söz, tarih bilgisi ile devlet yönetimi arasındaki ilişkiyi çarpıcı biçimde anlatıyor:

“Tarih bilmeyen siyasetçi, pusuladan anlamayan kaptana benzer, her ikisinde de karaya oturma tehlikesi, kaçınılmaz sonuçtur…”

Sonuç

Atatürk'ün, Leone Caetani'nin ‘’İslâm Tarihi’’ adlı eserinde altını mavi kalemle çizdiği ve yanına iki çarpı işareti koyduğu aktarılan şu söz, yalnızca geçmişin değil, bugünün ve geleceğin devlet adamlarına da önemli bir uyarıda bulunuyor:

“Tarih, ilerisini göremeyenler için acımasızdır.”

Devlet yönetmek; hamasetle konuşmak, tarihî zaferlerle övünmek, geçmişin ihtişamıyla böbürlenmek değildir. Devlet yönetmek; tarihi bilmek, dünyayı doğru okumak, gelişmeleri öngörmek, akıl ve bilimle hareket etmek ve bir milletin geleceğini kişisel ihtiraslara, ideolojik saplantılara ve siyasal hesaplara kurban etmemektir.

Tarihsel gerçekleri görmezden gelmek, uluslararası güç dengelerini yanlış okumak, diplomasiyi zayıflık, uzlaşmayı taviz, maceracılığı cesaret sanmak devlet adamlığı değildir. Devlet adamlığı; yalnızca gelişmeleri izlemeyi değil, olayların ardındaki nedenleri kavramayı, gelecekte doğabilecek tehlikeleri öngörmeyi ve gerekli önlemleri zamanında almayı gerektirir. Çünkü bir milletin kaderi, yöneticilerin ihtiraslarının, saplantılarının ve hayallerinin deneme alanı değildir.

Tarihi bilmeden tarih yazmaya kalkışanların, dünyayı anlamadan dünyaya meydan okuyanların ve geleceği göremeden bir milletin kaderini belirleyenlerin karşısına tarih, er ya da geç bütün acımasızlığıyla çıkıyor.

Ne var ki onların yanlışlarının bedelini çoğu zaman kendileri değil, yönettikleri milletler ödüyor.

Osman AYDOĞAN

Dipnot: Bu yazıdaki Atatürk hakkındaki bilgiler için Prof. Dr. Hikmet Özdemir’in Harp Akademileri 2008-2009 Eğitim ve Öğretim Yılı açılışı nedeniyle verdiği  “Atatürk’ün liderlik sırları”  isimli konferansından faydalanılmıştır.