Epiktetos'un mutluluk anlayışı

30 Ekim 2015

Epiktetos (MS yaklaşık 50–135), Antik Çağ'ın önemli Stoacı filozoflarından biridir. Roma İmparatorluğu döneminde, Anadolu'nun Frigya bölgesindeki Hierapolis'te (bugünkü Denizli/Pamukkale) doğar. Yaşamının ilk yıllarını köle olarak geçirir, özgürlüğüne kavuştuktan sonra felsefe öğretmenliği yapar. Daha sonra Yunanistan'ın Nikopolis kentinde kurduğu felsefe okulunda öğrencilerine dersler verir.

Epiktetos, özellikle özgürlük, erdem, irade ve mutluluk üzerine geliştirdiği düşüncelerle tanınır. Kendisi herhangi bir eser kaleme almaz; düşünceleri, öğrencisi Arrianos tarafından kayda geçirilerek ‘’Söylevler’’ (Diatribai) ve ‘’El Kitabı’’ (Enkheiridion) adlı eserlerle günümüze ulaşır.

Epiktetos’a göre mutluluğun ve özgürlüğün kaynağı

İnsanlık tarihi boyunca filozofların üzerinde en çok düşündükleri sorunlardan biri, insanın nasıl mutlu olabileceği sorusudur. Mutluluk kimi zaman zenginlikte, kimi zaman başarıda, iktidarda, şöhrette veya hazlarda aranmıştır. Oysa bütün bunlar değişken, geçici ve insanın iradesi dışında gelişebilen koşullara bağlıdır. Bu nedenle insanın mutluluğunu yalnızca dış dünyanın sunduklarına bağlaması, kendi huzurunu da dış dünyanın belirsizliklerine teslim etmesi anlamına gelir.

Epiktetos, mutluluğa farklı bir yerden yaklaşır. Onun felsefesinde asıl mesele, insanın neye sahip olduğu değil, sahip olduklarıyla ve başına gelenlerle nasıl bir ilişki kurduğudur. Epiktetos'a göre insan, dış dünyayı bütünüyle denetleyemez; ancak kendi yargılarını, tercihlerini ve davranışlarını sorgulayabilir. Gerçek özgürlük de insanın başkaları üzerinde egemenlik kurmasından değil, kendi tutkularının ve yargılarının efendisi olmasından doğar.

Epiktetos'un düşüncesinde mutluluk, geçici hazların toplamı değil; akla, erdeme ve insanın kendi iradesiyle kurduğu ahlaki bütünlüğe dayanan bir yaşam biçimidir. Bu nedenle onun öğütleri yalnızca bireysel huzura değil, insanın başkalarıyla ilişkilerine, öfkesine, arzularına, sorumluluklarına ve hayata karşı tutumuna da yöneliktir.

Yaklaşık iki bin yıl önce dile getirilen bu düşünceler, insanın mutluluğu sürekli kendi dışında aradığı günümüz dünyasında da anlamını korumaktadır.

Epiktetos’un sözleri

‘’Arzularını ve tutkularını ortadan kaldır. Artık senin için hiçbir zalim kalmaz.’’

‘’Bir güzel söz söyleme sanatı varsa, bir de güzel anlama ve dinleme sanatı vardır.’’

‘’Felsefede, politikada, edebiyatta ya da herhangi bir sanatta olağanüstü olan tüm insanlar, melankoliktir.’’

‘’Eğer öküzlerle domuzlar konuşabilseydi, yemden başka şey düşünenlerle alay ederlerdi.’’

‘’Gerçek mutluluğun karakteri, sürekliliği ve hiçbir engele çarpmamasıdır. Bu iki karakteri olmayan mutluluk gerçek değildir.’’

‘’Mümkün olduğu kadar sus yahut zaruri, elzem olan sözleri söyle ve az kelimeyle söyle.’’

‘’Bazı şeyler bizim irademize bağlıdır; bazıları değildir. Yargılarımız ve tercihlerimiz üzerinde söz sahibi olabiliriz. Başkalarının düşünceleri, şöhret, servet ve dış koşullar ise bütünüyle bizim denetimimizde değildir.’’

‘’İnsanları tedirgin eden, olan biten değil, olan bitenle ilgili inandıklarıdır.’’

‘’Sessizliği korumak, konuşmaktan daha güven vericidir.’’

‘’Bedenini rastgele bir başkasının denetimine bırakmaktan rahatsız olan insan, zihnini başkalarının hakaret ve yargılarına teslim etmesini sorgular’’

‘’Kendinin efendisi olmayan hiç kimse özgür değildir.’’

‘’Her şeyin iki kulpu vardır. Bunlardan biri o şeyi taşımaya elverişli bir kulptur diğeri elverişsiz. Öyleyse kardeşin sana bir kötülük ederse, onu sana kötülük yaptığı kulptan tutma. Zira bu onu taşımaya elverişli bir kulp değildir. Öbür kulptan, yani kardeşlik kulpundan tut. Bu suretle, onu tahammül edebileceğin, sağlam tarafından tutmuş olursun.’’

‘’Yarın bambaşka bir insan olacağım diyorsun. Niye bugünden başlamıyorsun?’’

‘’Bir işe girişmeden önce onun gerektirdiği çabayı, disiplini ve karşılaşılabilecek güçlükleri düşünmek gerekir.’’

‘’İnsanın hakiki asaleti faziletten gelir, doğuştan değil.’’

‘’Mutluluk ile arzu birlikte olamazlar.’’

‘’Güneş, ışık ve sıcağından başkalarını faydalandırmak için kendine yalvarılmasını beklemez. Sende güneş gibi ol, beklenilen iyiliği istenilmeden yap.’’

‘’Olaylar önemli değildir; onları algılayışımız önemlidir.’’

‘’Hepimiz bedenin ölümünden korkuyoruz. Ama ruhun ölümünden korkan kimdir?

‘’Eğer akıllı biri olsaydın, yalnız kaldığında dinlenmekte olduğunu, rahat yaşadığını, kendi başına bulunmaktan zevk aldığını ve ilahlara özgü davrandığını söylerdin.’’

‘’Bana ‘ben sana zarar verebilirim, tekme atabilirim’ dersen bil ki insana değil, eşek ve ata uygun bir özellikle övünüyorsun.’’

‘’Sahip olmadığı şeylere üzülmeyen, sahip olduklarına sevinen insan, akıllı bir insandır.’’

‘’Kimseyi övmeyen, kimseyi kötülemeyen, kimseden yakınmayan, kimseyi suçlamayan olgun insandır.’’

‘’Öfkelenmek ve sızlanmak ahlaka aykırıdır.’’

‘’Bir insanın bildiğini zannettiği bir şeyi, öğrenmesi imkansızdır.’’

‘’Kader önünde sonunda öyle veya böyle günahlarımızın bedelini önümüze koyar. Görünen ya da görünmeyen zaman içinde herkes günahlarının bedelini öder. Bunu bilen adam kimseye kızmaz, gücenmez, kimseyi aşağılamaz, kimsenin arkasından konuşmaz, kimseyi itham etmez, kimseden nefret etmez, kimseye kin tutmaz. Bunu bilen adam karşılaştığı aksiliklere şaşmaz. Önüne çıkan maddi-manevi engellerin kendi günahlarından başka bir şey olmadığını bilir.’’

‘’Gücünü aşan rolü üzerinde alırsan, bu rolü, iyi oynamadığın gibi yapabileceğin rolü de terk etmiş olursun.’’

‘’Hayat bir tiyatro oyununa benzetilir. İnsan kendisine verilen rolü her zaman seçemeyebilir; fakat o rolü nasıl oynayacağı ahlaki sorumluluğunun konusudur.’’

‘’Başkalarına ait bir şeye göz koyup haset ediyorsanız, unutmayınız ki elinizdekini de yitiriyorsunuz demektir.’’

‘’Hayatında olup biten şeylerin, dilediğin şekilde olmasını isteme: nasıl oluyorlarsa, öyle olmalarını iste. Böylece her zaman mutlu olursun.’’

‘’Bizler spiritüel bir deneyim yaşayan insanlar değiliz. Biz insani deneyim yaşayan spiritüel varlıklarız.’’

‘’Gerçek anlamda aydınlanmış kişiler, hiçbir zaman başkalarına öykünmez. Bunun yerine onlar kendilerinin önceki halini aşmaya çalışırlar.’’

‘’Başkalarıyla yarışma, kendinle yarış.’’

‘’Yaşamındaki sınırlar yalnızca senin belirlediklerindir.’’

‘’Zaman en değerli varlığındır ve asla geri dönmez’’

Sonuç: Gerçek mutluluk, insanın kendisine egemen olmasıdır

Epiktetos'un felsefesinde insanın mutluluğu, dış dünyanın koşullarından çok, bu koşullar karşısında takındığı tutumla ilişkilidir. Ancak bu anlayış, hayatın getirdiklerine kayıtsız kalmak veya karşılaşılan haksızlıklara boyun eğmek anlamına gelmez. İnsan, değiştiremeyeceği koşulları tanırken değiştirebileceği şeyler karşısında kendi iradesini kullanmak ve davranışlarının ahlaki sorumluluğunu üstlenmek zorundadır.

Bu bakımdan Stoacı bilgelik, yalnızca insanın kendi iç huzurunu koruması değil, aynı zamanda aklın ve erdemin rehberliğinde yaşamasıdır. Özgürlük, sorumluluktan kaçmakta değil; korkulara, tutkulara ve başkalarının yargılarına teslim olmadan doğru olanı yapabilmektedir. Böylece mutluluk, yalnızca bireysel bir duygu olmaktan çıkarak insanın karakteri ve ahlaki tutarlılığıyla ilgili bir yaşam anlayışına dönüşür.

Epiktetos'un yaklaşık iki bin yıl öncesinden günümüze ulaşan düşüncelerinin önemi de buradadır: İnsan, hayatın bütün koşullarını kendi iradesine göre değiştiremese de bu koşullar karşısında nasıl bir insan olacağını belirleme sorumluluğunu taşır.

Çünkü insanın gerçek mutluluğu, her istediğine sahip olmasında değil, kendi kendisinin efendisi olabilmesindedir.

Osman AYDOĞAN

Kaynaklar:

* Epiktetos, ‘’Düşünceler ve Sohbetler’’, Çev.: Cemal Süer, Kaknüs Yayınları, 1999
* ‘’Hierapolisli Bir Filozof Epiktetos’’, Yayıma Hazırlayanlar: H. Haluk Erdem ve Mustafa Günay, Türkiye Felsefe Kurumu / Felsefe-İnsan Hakları Dizisi, 2014
* Epiktetos, ‘’Söylevler’’, Çev.: Yahya Kurtkaya, Şule Yayınları, 2010