Ulus-devlet, Kemalist Cumhuriyet ve Türkiye’nin geleceği

30 Ekim 2020

Ulus-devlet, modern çağın siyasal ve tarihsel gelişmeleri sonucunda ortaya çıkan, ulusal egemenlik ve ortak siyasal kimlik anlayışına dayanan bir devlet örgütlenmesidir. Avrupa'da feodal düzenlerin ve çok uluslu imparatorlukların dönüşümüyle gelişen bu model, farklı etnik, dilsel ve kültürel toplulukların ortak bir ulusal kimlik altında bütünleşmesinde önemli rol oynamıştır. Osmanlı İmparatorluğu'nun dağılmasının ardından Mustafa Kemal Atatürk'ün önderliğinde kurulan Türkiye Cumhuriyeti de ulusal egemenliği, tam bağımsızlığı ve ortak yurttaşlık bağını esas alan, kendine özgü tarihsel koşullarda oluşmuş bir ulus-devlettir.

Günümüzde Türkiye Cumhuriyeti'nin demokrasi, hukuk devleti, temel hak ve özgürlükler alanında karşı karşıya bulunduğu sorunlar, zaman zaman onun ulus-devlet niteliğine ve üniter yapısına bağlanıyor. Oysa asıl sorun, devletin örgütlenme biçiminden değil; ulusal egemenliğin etkisizleştirilmesinden, tam bağımsızlığın aşındırılmasından, laiklikten ve hukuk devletinden uzaklaşılmasından, demokratik kurumların zayıflatılmasından ve toplumsal bütünleşmenin zarar görmesinden kaynaklanıyor. Cumhuriyet'in demokratik, bağımsız ve çağdaş geleceği, kurucu ilkelerinin siyasal, hukuksal ve toplumsal yaşamda etkili biçimde uygulanmasına bağlıdır.

Ulus, ulus-devlet ve Avrupa'daki tarihsel gelişim

Ulusun ne olduğu ve nasıl oluştuğu konusunda siyaset bilimi ve sosyolojide farklı yaklaşımlar bulunuyor. Benedict Anderson ulusu, üyeleri birbirlerini tanımasalar da ortak bir topluluğa ait olduklarını düşündükleri “hayali bir cemaat” olarak tanımlarken (‘’Hayali Cemaatler’’, Metis Yayınları, 1993), Ernest Gellner ulusların oluşumunu sanayileşme ve modernleşmeyle (‘’Uluslar ve Ulusçuluk’’, Hil Yayınları, 2018), Eric Hobsbawm ise modern dönemde oluşturulan geleneklerle ilişkilendiriyor (‘’Milletler ve Milliyetçilik’’, Ayrıntı Yayınları, 2010). Buna karşılık Anthony D. Smith, ulusların oluşumunda tarihsel hafızanın, kültürel mirasın ve ortak sembollerin önemini vurguluyor (‘’Ulusların Etnik Kökeni’’, Dost Kitabevi, 2003). Ernest Renan ise ulusu ortak tarihsel hatıralarla birlikte yaşama iradesinin birleşimi olarak değerlendiriyor (‘’Ulus Nedir?’’, Pinhan Yayıncılık, 2016).

Bu yaklaşımlar birlikte ele alındığında ulusun ne bütünüyle modern çağın bir icadı ne de tarih boyunca değişmeden varlığını sürdürmüş bir topluluk olduğu; tarihsel miras ile modern siyasal süreçlerin etkileşiminden doğduğu görülüyor.  

Avrupa'da modern ulus-devletlerin oluşumu da farklı tarihsel yollar izliyor. Özellikle 1789 Fransız Devrimi'nin geliştirdiği ulusal egemenlik ve yurttaşlık düşüncesi, hanedan egemenliğine dayanan siyasal düzenin dönüşümünde belirleyici oluyor.

Fransa'da Alsaslılar, Lothringerliler, Bretonlar, Korsikalılar, Oksidanlar, Flamanlar, İtalyanlar, Katalanlar, Basklar, Yahudiler, Sintiler ve Romanlar gibi farklı topluluklar, önceden oluşmuş merkezî devlet yapısı içerisinde zamanla ortak Fransız ulusal kimliği altında bütünleşiyor. Bu süreç, “devletten millete” (from state to nation) doğru gelişmenin önemli bir örneğini oluşturuyor.

Almanya'da ise Bayern, Alaman, Frank, Flemenk, Thüringen, Hesse, Schawabe, Sakson, Fallen, Fris ve Pfalz gibi tarihsel ve bölgesel toplulukların ortak Alman ulusal kimliği etrafında bütünleşmesi, siyasal birleşmeden önce gelişen ulusal birlik düşüncesiyle birlikte “milletten devlete” (from nation to state) doğru ilerliyor. Alman siyasal birliği 1871'de sağlanıyor. Almanya'nın federal devlet yapısına sahip olması, ortak Alman ulusal kimliği etrafında oluşmuş bir ulus-devlet niteliği taşımasına engel oluşturmuyor.

İtalya ve İspanya'da da farklı bölgesel, dilsel ve kültürel topluluklar tarihsel süreç içerisinde ortak ulusal kimlikler geliştiriyor. Böylece Fransa'da “Fransız”, Almanya'da “Alman”, İtalya'da “İtalyan” ve İspanya'da “İspanyol” adları, yalnızca belirli bir etnik kökeni değil, farklı kökenlerden gelen yurttaşların ortak ulusal kimliğini de ifade ediyor. Bu ülkelerin yurttaşları için genel olarak “Fransalı”, “Almanyalı”, “İtalyalı” veya “İspanyalı” yerine ortak ulusal kimliği belirten adların kullanılması da bu tarihsel bütünleşmenin dildeki karşılığını oluşturuyor. Dolayısıyla etnik kimlikle ortak ulusal kimliği birbirine karıştırmak, modern ulus-devletin tarihsel ve siyasal niteliğini göz ardı etmek anlamına geliyor.

Osmanlı'dan Kemalist Cumhuriyet'e geçiş

Avrupa'da ulus-devletler oluşurken Osmanlı İmparatorluğu, askerî yenilgiler, toprak kayıpları ve milliyetçilik hareketleri karşısında varlığını sürdürmenin yollarını arıyordu. Osmanlı aydınları bu soruna Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülük düşünceleriyle çözüm bulmaya çalışıyorlar.

Yusuf Akçura, 1904 yılında yayımladığı ‘’Üç Tarz-ı Siyâset’’ (Ötüken Neşriyat, 2015) adlı eserinde bu üç yaklaşımı karşılaştırarak Osmanlıcılığın farklı toplulukları ortak bir Osmanlı kimliği altında birleştirme gücünü kaybettiğini, İslamcılığın ise dinî birlik temelinde bütün Müslüman toplulukları bir arada tutmakta önemli siyasal sınırlarla karşılaştığını savunuyor; Türkçülüğü yeni bir ulusal birlik oluşturmanın yolu olarak değerlendiriyor.

Türklerin Osmanlı Devleti'nin kuruluşundaki tarihsel rolü, Cumhuriyet'ten önce Osmanlı devlet adamlarınca da dile getiriliyor. Nitekim Ahmet Cevdet Paşa, Osmanlı Devleti'nin dayandığı unsurları açıklarken şu değerlendirmeyi yapıyor:

“Devlet-i Âliyye, Yavuz Sultan Selim zamanından berü hilafet-i seniyyeyi haiz olduğuna nazaran din üzerine müesses bir devlet-i azimdir. Lakin andan evveli bu devleti tesis edenler Türk oldukları cihetle hakikat-i halde bir Devlet-i Türkiye’dir. Ve ibtida bu devleti teşkil eden Âli Osman olduğu cihetle Devlet-i Âliyye dört esas üzerine mebnî bir heyet demek olur. Yani hükümdarı Osmanî ve hükümeti Türkiye ve dini İslam ve payitahtı İstanbul’dur. Bu dört esastan hangisine zaaf gelirse bina-i devletin dört direğinden biri sakatlanmış olur.” (Selim Deringil, ‘’İktidarın Sembolleri ve İdeoloji: II. Abdülhamit Dönemi 1876–1909’’, Yapı Kredi Yayınları, 2002, s. 186)

Ahmet Cevdet Paşa, aynı değerlendirmesinde Arap, Kürt, Arnavut ve Boşnak topluluklarını bir arada tutan bağın İslam birliği olduğunu, Osmanlı Devleti'nin asıl gücünü ise Türklerin oluşturduğunu belirtiyor. Bu sözler, “Türk” adının ve Türklerin devletin tarihsel yapısındaki yerinin Cumhuriyet'le birlikte ortaya çıkmadığını gösteriyor. Ancak Osmanlı Devleti'nde egemenlik ulusa değil, hanedana aitti; siyasal bağlılık da büyük ölçüde hanedan ve dinî aidiyet temelinde şekilleniyor.

Birinci Dünya Savaşı'nın ardından Osmanlı İmparatorluğu'nun parçalanması ve Anadolu'nun işgali karşısında Mustafa Kemal Atatürk'ün önderliğinde başlayan Millî Mücadele, yalnızca bir kurtuluş savaşı değil, egemenliğin kaynağını değiştiren siyasal bir devrim niteliği kazanıyor. 22 Haziran 1919 tarihli Amasya Genelgesi'nde yer alan “Milletin istiklâlini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır” ilkesi, bu dönüşümün temel düşüncesini ortaya koyuyor. 23 Nisan 1920'de Türkiye Büyük Millet Meclisinin açılması ve 1921 Anayasası'nda “Hâkimiyet bilâ kayd ü şart milletindir” hükmünün kabul edilmesiyle ulusal egemenlik anayasal bir temele kavuşuyor. 1 Kasım 1922'de saltanatın kaldırılması ve 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet'in ilan edilmesiyle de hanedan egemenliğinden ulusal egemenliğe geçiş tamamlanıyor.

Böylece Türkiye Cumhuriyeti, Osmanlı İmparatorluğu'nun tarihsel ve kültürel mirasını devralmakla birlikte, siyasal meşruiyetini hanedana veya dinî otoriteye değil, ulusun iradesine dayandıran yeni bir devlet olarak kuruluyor. Kemalist devrimin temel niteliği, yalnızca bir imparatorluğun yerine yeni bir devlet kurulması değil; egemenliğin kaynağının değiştirilmesi, tam bağımsızlığın kazanılması ve tarihsel Türk kimliğinin ortak ulusal egemenlik ve anayasal yurttaşlık temelinde yeni bir siyasal anlam kazanmasıdır.

Kemalist ulus anlayışı ve anayasal yurttaşlık

Kemalist Cumhuriyet'in ulus anlayışının temelinde, farklı etnik kökenlerden ve inançlardan gelen insanların ortak bir siyasal kimlik altında birleşmesi düşüncesi bulunuyor. Mustafa Kemal Atatürk'ün “Türkiye Cumhuriyeti'ni kuran Türkiye halkına Türk milleti denir” tanımı, bu anlayışın en açık ifadesi oluyor. Atatürk'ün burada “Türk halkı” yerine “Türkiye halkı” demesi, ulusu yalnızca belirli bir etnik kökene mensup insanlarla sınırlamadığını, Cumhuriyet'i kuran halkın bütünü olarak tanımladığını gösteriyor. Nitekim 1924 Anayasası'nın 88. maddesindeki “Türkiye ahalisine din ve ırk farkı olmaksızın vatandaşlık itibarıyla Türk ıtlak olunur” hükmü ile yürürlükteki Anayasa'nın 66. maddesindeki “Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür” hükmü, bu ortak kimliğin anayasal temelini oluşturuyor. (Afet İnan, ‘’Medeni Bilgiler ve M. Kemal Atatürk'ün El Yazıları’’, Türk Tarih Kurumu Yayınları; 1924 Anayasası, md. 88; Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, md. 66)

Bu nedenle Cumhuriyet'in ortak ulusal kimliği olan “Türk” adını yalnızca etnik bir topluluğun adı olarak değerlendirmek, kavramın tarihsel, siyasal ve anayasal anlamını daraltmak oluyor. Atatürk'ün “Ne mutlu Türküm diyene” sözü de bu çerçevede anlam kazanıyor: Burada yalnızca doğuştan gelen bir köken değil, benimsenebilen ortak bir ulusal aidiyet vurgulanıyor. Cumhuriyet'in ulus anlayışında ortak kimlik, farklı etnik kökenlerin, inançların ve kültürel özelliklerin ortadan kaldırılmasını değil, bunların ortak bir siyasal topluluk içerisinde bir arada yaşamasını amaçlıyor. Laiklik de yurttaşların devlete bağlılığını dinî veya mezhepsel aidiyete değil, ortak hukuk düzenine dayandırarak bu bütünleşmenin temel güvencelerinden birini oluşturuyor.

Bu yaklaşım, çağdaş siyaset biliminin ulusal kimlik ve yurttaşlık üzerine geliştirdiği düşüncelerle de karşılaştırılabilir. Mümtaz Soysal'ın anayasal düzen üzerine çalışmaları, ortak siyasal kimliğin hukuksal boyutunu değerlendirmek bakımından önem taşıyor (‘’100 Soruda Anayasanın Anlamı’’, Gerçek Yayınevi, 1976). Jürgen Habermas'ın “anayasal yurtseverlik” anlayışı, farklı kökenlerden gelen yurttaşların ortak demokratik ilkelere ve anayasal düzene bağlılık temelinde bütünleşebileceğini savunuyor (‘’Öteki'nin Dahil Edilmesi’’, Yapı Kredi Yayınları, 2005). Rogers Brubaker, Fransa ve Almanya'nın farklı yurttaşlık geleneklerini karşılaştırırken ulusal kimliklerin tarihsel devletleşme süreçleri içerisinde şekillendiğini gösteriyor (‘’Yurttaşlık ve Ulusallık’’, Dost Kitabevi Yayınları, 2010). Hans Kohn ise siyasal ve yurttaşlık temelli milliyetçilikle etnik ve kültürel aidiyeti öne çıkaran milliyetçilik arasındaki ayrımı belirginleştiriyor (‘’The Idea of Nationalism’’, Macmillan, 1944).

Kemalist ulus anlayışı, bu yaklaşımlarla önemli ortaklıklar taşımakla birlikte, Osmanlı'nın çözülmesi, Millî Mücadele ve tam bağımsızlık koşullarında gelişmiş kendine özgü bir tarihsel model olarak ortaya çıkıyor.

Dolayısıyla Türkiye Cumhuriyeti'nin ortak ulusal kimliğini korumakla etnik, dinî ve kültürel farklılıklara saygı göstermek birbirine karşıt ilkeler değildir. Tam tersine, ortak kimliğin kapsayıcılığı, bütün yurttaşların anayasal hak ve özgürlüklerden ayrımcılığa uğramadan yararlanabilmesine bağlıdır. Cumhuriyet'in ulusal bütünlüğünün güvencesi, “Türk” adının etnik bir üstünlük veya dışlama aracı olarak değil, farklı kökenlerden gelen yurttaşları birleştiren ortak ulusal ve anayasal kimlik olarak yaşatılmasıdır.

Avrupa'nın Çifte Standardı

Avrupa'da ulusal kimlik ile etnik köken arasındaki ayrım, Fransa, Almanya ve diğer ulus-devletlerin tarihsel gelişiminde açıkça görülüyor. Farklı etnik, dilsel ve kültürel kökenlerden gelen insanlar, kendilerini ortak ulusal kimlikleriyle tanımlıyorlar. Bir Fransız “Ben Fransız'ım” (Je suis Français), bir Alman “Ben Alman'ım” (Ich bin Deutscher), bir Avusturyalı ise “Ben Avusturyalıyım” (Ich bin Österreicher) diyor. Bu kimlikler, yurttaşların farklı tarihsel ve kültürel kökenlere sahip olmalarıyla çelişmiyor.

Almanya'daki öğrenimim sırasında yaşadığım bir olay, bu durumu çok açık biçimde ortaya koyuyordu. Alsas-Loren kökenli, ailesi Alman kökenli ve ana dili Almanca olan Fransız vatandaşı bir hocamız vardı. Bu hocamız Fransız olmakla övünüyor, kendisini her zaman “Ben Fransız'ım” diye tanımlıyordu. Kendisine bir türlü “Ben Alman'ım” dedirtememiştim. Çünkü onun için belirleyici olan etnik kökeni veya ana dili değil, kendisini ait hissettiği Fransız ulusal kimliğiydi.

Türkiye Cumhuriyeti'nin ortak ulusal kimliğini korumakla etnik, dinî ve kültürel farklılıklara saygı göstermek birbirine karşıt değildir. Cumhuriyet'in ulusal bütünlüğü, “Türk” adının bütün yurttaşları kapsayan ortak anayasal kimlik olarak yaşatılmasına ve herkesin temel hak ve özgürlüklerden ayrımcılığa uğramadan yararlanabilmesine bağlıdır.

Avrupa'nın Türkiye'ye yönelik bu çifte standardı, yalnızca ulusal kimliklerin farklı yorumlanmasından kaynaklanan basit bir siyasal tutum olarak değerlendirilmemesi gerekiyor. Bu yaklaşımın Türkiye'nin ulusal bütünlüğünü ve siyasal geleceğini ilgilendiren daha derin bir boyutu da bulunuyor. Almanya'nın eski Dışişleri Bakanı Hans-Dietrich Genscher'in şu sözü hâlâ gök kubbede sinsi sinsi çınlıyor: “Biz Yugoslavya'da bir model oluşturduk. Bu modelin Türkiye'de Kürtler için de uygulanması mümkündür.” (Erhan Yarar, ‘‘21nci Yüzyılın Eşiğinde Birleşmiş Almanya – Doğu ve Batı Gerçekten Birleşti mi ?’’, Yeni Yüzyıl, 7 Ekim 1995)

Ulus-devlet, üniter yapı ve demokrasi ilişkisi

Ulus-devlet, üniter devlet ve demokrasi birbirinden farklı kavramlardır. Ulus-devlet ortak ulusal kimlik ve siyasal egemenlik anlayışıyla, üniter devlet devletin anayasal örgütlenmesiyle, demokrasi ise siyasal iktidarın oluşumu ve denetlenmesiyle ilgilidir. Nitekim Fransa üniter, Almanya federal bir devlet olmasına rağmen her ikisi de ulus-devlettir. Almanya ve İtalya'da faşist rejimlerin ortaya çıkması ulus-devletin zorunlu sonucu olmadığı gibi, Sovyetler Birliği ve Yugoslavya'nın dağılması da yalnızca federal yapıyla açıklanamaz. Bu tarihsel örnekler, bir devletin demokratik niteliğini örgütlenme biçiminden çok siyasal iktidarın kullanılışının, demokratik kurumların işleyişinin ve tarihsel, ekonomik ve toplumsal koşulların belirlediğini gösteriyor.

Devletin örgütlenme biçimi ile ulusal bütünleşme arasındaki ilişkiyi Ahmet Taner Kışlalı, Lenin, Atatürk ve Tito devrimlerini karşılaştırarak değerlendiriyor. Kışlalı'ya göre Lenin demokrasiyi ertelerken Atatürk, demokrasiyi hem bir hedef hem de çağdaşlaşmanın aracı olarak görüyor; laikliği esas alıyor ve ulusal birliği farklılıkların üzerinde yükselen ortak bir siyasal aidiyette arıyor. Tito ise Yugoslavya'da birliği farklılıkların ayrı siyasal örgütlenmesine dayandırıyor. Kışlalı'nın karşılaştırması, ulusal bütünleşmenin yalnızca anayasal yapıyla değil, ortak siyasal kimliğin nasıl oluşturulduğuyla da ilişkili olduğunu ortaya koyuyor. Bununla birlikte Yugoslavya'nın dağılmasında ekonomik bunalımların, milliyetçi hareketlerin ve uluslararası gelişmelerin de etkili olduğu unutulmamalıdır. (Ahmet Taner Kışlalı, “Doğu Raporu'nun Düşündürdükleri”, Cumhuriyet, 9 Ağustos 1995, s. 3.)

Kemalist modelin siyasal niteliğini Maurice Duverger de tek parti rejimleri üzerinden değerlendiriyor. Duverger'ye göre Türk tek partisinin faşist ve komünist partilerden ayrılan temel özelliği demokratik ideolojisidir. Kemalist yönetimde otorite savunusunun yerini demokrasi savunusu almış; parti, üyelerine mutlak bir inanç veya mistik bağlılık dayatmamıştır. Atatürk'ün çeşitli girişimlerle tek parti tekeline son vermeye çalışmasını da siyasal çoğulculuğa verdiği önemin göstergesi olarak değerlendiren Duverger, Kemalizmi Batı liberalizmi ve Marksizm karşısında kendine özgü bir çağdaşlaşma modeli olarak ele alıyor. Böylece Kışlalı'nın ulusal bütünleşme ve demokrasi açısından ortaya koyduğu Kemalist model, Duverger'nin karşılaştırmalı siyaset bilimi değerlendirmesinde de farklı bir yönüyle açıklık kazanıyor. (Maurice Duverger, ‘’Siyasi Partiler’’, çev. Ergun Özbudun, Bilgi Yayınevi, 1979, s. 360–364.)

Bu tarihsel ve kuramsal değerlendirmeler, Türkiye Cumhuriyeti'nin üniter yapısının demokratikleşmenin önünde kendiliğinden bir engel olmadığını gösteriyor. Anayasa'nın 2. maddesi Cumhuriyet'i demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti olarak tanımlarken 3. maddesi devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü, 127. maddesi ise yerel yönetimlerin yerinden yönetim ilkesi çerçevesinde örgütlenmesini düzenliyor. Dolayısıyla üniter yapının korunması ile yerel yönetimlerin güçlendirilmesi, temel hak ve özgürlüklerin geliştirilmesi ve demokratik denetimin etkili biçimde işletilmesi arasında zorunlu bir çelişki bulunmuyor.

Türkiye Cumhuriyeti'nin varlığını ve geleceğini güvence altına alan dört temel dayanak da bu çerçevede belirginleşiyor: Ulusal egemenliğin kurumsal temsilcisi olan Türkiye Büyük Millet Meclisi, tam bağımsızlık, laiklik ve hukuk devleti. TBMM, millet iradesinin siyasal iktidar üzerindeki denetimini; tam bağımsızlık, devletin kendi geleceğini özgürce belirleyebilmesini; laiklik, siyasal egemenliğin dinî otoriteye değil millet iradesine dayanmasını; hukuk devleti ise siyasal iktidarın anayasal sınırlar içerisinde tutulmasını güvence altına alıyor. Cumhuriyet'in demokratik, bağımsız ve çağdaş niteliğinin korunması, birbirini tamamlayan bu dört temel güvencenin etkili biçimde işletilmesine bağlıdır.

Türkiye Cumhuriyeti'ne Yönelik Yedi Büyük Tehlike

Türkiye Cumhuriyeti, ulusal egemenlik, tam bağımsızlık, ortak ulusal kimlik, laiklik ve hukuk devleti ilkeleri üzerine kurulmuş tarihsel ve siyasal bir yapıdır. Bu nedenle Cumhuriyet'in varlığını ve geleceğini tehdit eden tehlikeleri yalnızca dış müdahalelerle veya ülkenin toprak bütünlüğüne yönelik tehditlerle sınırlamak doğru değildir. Cumhuriyet'in kurucu ilkelerinden uzaklaşılması, demokratik kurumlarının etkisizleştirilmesi, ortak ulusal kimliğin aşındırılması ve toplumsal bütünleşmenin zayıflatılması da aynı derecede ciddi tehlikelerdir. Üstelik bu tehlikelerin bir bölümü, doğrudan ülkeyi yöneten siyasal iktidarların karar ve uygulamalarından kaynaklanıyor. Bu çerçevede Türkiye Cumhuriyeti'nin geleceğini tehdit eden yedi temel tehlike öne çıkıyor.

Birinci tehlike: TBMM'nin işlevsizleştirilmesi ve demokratik kurumların aşındırılması

Türkiye Cumhuriyeti'ne yönelik en büyük tehlikelerden biri, Türkiye Büyük Millet Meclisinin işlevsizleştirilmesi ve demokratik kurumların aşındırılmasıdır. Çünkü TBMM, yalnızca yasaların yapıldığı bir kurum değil; Kurtuluş Savaşı'nı yöneten, ulusal egemenliği kurumsallaştıran, Cumhuriyet'i ilan eden ve Cumhuriyet devrimlerini gerçekleştiren tarihsel ve siyasal merkezdir. TBMM, Türkiye Cumhuriyeti'nin temeli, belkemiği, ana direği ve çatısıdır. Bu nedenle Meclisin yasama, bütçe ve denetim yetkilerinin zayıflatılması, yürütme karşısındaki bağımsızlığının aşındırılması ve siyasal karar alma süreçlerinde etkisizleştirilmesi, yalnızca bir devlet kurumunun güç kaybetmesi değil, doğrudan ulusal egemenliğin demokratik içeriğinin boşaltılması anlamına geliyor.

Ulusal egemenlik, millet adına sınırsız yetki kullanılması değil; siyasal iktidarın milletin temsilcileri tarafından denetlenebilmesi, anayasal sınırlar içerisinde tutulabilmesi ve gerektiğinde demokratik yollarla değiştirilebilmesidir. Meclisin yürütmenin kararlarını onaylayan bir kuruma dönüşmesi, kuvvetler ayrılığını, siyasal hesap verebilirliği ve demokratik denetimi ortadan kaldırma tehlikesi taşıyor. Türkiye'nin demokratikleşme sürecinde yaşadığı gerilemenin temel nedenlerinden biri de Cumhuriyet'in ulus-devlet niteliği değil, demokratik kurumların ve denetim mekanizmalarının zayıflatılmasıdır. Cumhuriyet'in ulusal egemenlik ilkesi, ancak güçlü, bağımsız ve etkili bir TBMM ile gerçek anlamını kazanabilir.

İkinci tehlike: Ortak ulusal kimliğimiz olan “Türk” adının etnik kimliğe indirgenmesi

Türkiye Cumhuriyeti'ne yönelik ikinci büyük tehlike, Cumhuriyet'in ortak siyasal ve anayasal kimliği olan “Türk” adının yalnızca etnik bir kimliğe indirgenmesidir. Oysa Cumhuriyet'in kuruluş felsefesinde “Türk”, farklı etnik kökenlerden gelen yurttaşları ortak ulusal egemenlik ve anayasal yurttaşlık temelinde birleştiren siyasal kimliğin adıdır. Bu kavramın etnik kökenle sınırlandırılması, Cumhuriyet'in kapsayıcı ulus anlayışını daraltarak ortak siyasal aidiyeti ve toplumsal bütünleşmeyi zayıflatıyor.

Bu yaklaşımın kültürel alandaki yansıması da dikkat çekicidir. “Fransız Edebiyatı”, “Alman Edebiyatı”, “İngiliz Edebiyatı”, “İtalyan Edebiyatı” ve “Rus Edebiyatı” denilirken sıra “Türk Edebiyatı”na geldiğinde “Türkiye Edebiyatı” veya “Türkçe Edebiyat” denilmesinin tercih edilmesi yalnızca bir adlandırma meselesi değildir. Elbette farklı dillerde üretilen edebiyatı tanımlamak için farklı kavramlar kullanılabilir. Ancak “Türk” adının ortak ulusal kimliği ifade eden anlamını reddederek “Türk Edebiyatı” kavramından kaçınmak, bu kimliğin kültürel alanda da aşındırılması anlamına geliyor. Anayasa'dan “Türk” tanımını çıkarmaya çalışmakla “Türk Edebiyatı” ifadesinden rahatsız olmak, aynı düşünsel yaklaşımın siyasal ve kültürel alandaki yansımalarıdır.

“Türk” adını yalnızca belirli bir etnik topluluğa ait saymak, farklı kökenlerden gelen Türkiye Cumhuriyeti yurttaşlarını ortak ulusal kimliğin dışında konumlandırma tehlikesi taşıyor. Böyle bir yaklaşım, toplumu birbirinden ayrı etnik toplulukların toplamı olarak değerlendirmeye, ortak yurttaşlık bağını zayıflatmaya ve siyasal bütünleşmenin yerine etnik ayrışmayı geçirmeye elverişli bir zemin oluşturuyor. Cumhuriyet'in ortak ulusal kimliğinin etnik bir kimliğe indirgenmesi, ulusal bütünleşmeyi aşındırarak ülkenin siyasal ve toplumsal parçalanmasına zemin hazırlayabilecek ciddi bir tehlike olarak gözüküyor.

Üçüncü tehlike: Etnik, dinî ve kültürel farklılıkların dışlanması

Türkiye Cumhuriyeti'ne yönelik üçüncü büyük tehlike, ortak ulusal kimlik içerisinde yer alan etnik, dinî ve kültürel farklılıkların bir toplumsal zenginlik olarak görülmeyip dışlanmasıdır. Cumhuriyet'in ortak ulusal kimliği, yurttaşların farklı kökenlerini, inançlarını ve kültürel özelliklerini inkâr etmeyi gerektirmiyor. Tam tersine, ulusal bütünlük, bütün yurttaşların ortak anayasal kimlik içerisinde, hak ve özgürlükleri güvence altında, ayrımcılığa uğramadan bir arada yaşayabilmesiyle güçleniyor.

Farklı kimliklerin dışlanması, ayrımcılığı ve toplumsal kutuplaşmayı derinleştirerek yurttaşlar arasındaki güveni ve dayanışmayı zayıflatıyor. Etnik veya dinî kimliklerden birinin diğerleri üzerinde üstünlük iddiasıyla siyasal iktidarın dayanağı hâline getirilmesi ise ortak yurttaşlık hukukunun yerini kimlik temelli ayrıcalıklara bırakması tehlikesini doğuruyor. Böyle bir süreç, demokratik çoğulculuğu aşındırarak etnik veya dinî temelli otoriter yönetim anlayışlarını güçlendirebiliyor.

Dördüncü tehlike: Türkiye Cumhuriyeti'nin tam bağımsızlıktan uzaklaşması (Sömürgeleşme tehlikesi)

Türkiye Cumhuriyeti'ne yönelik dördüncü büyük tehlike, Cumhuriyet'in kuruluş felsefesinin temel ilkelerinden biri olan tam bağımsızlıktan uzaklaşılmasıdır. Mustafa Kemal Atatürk'ün önderliğinde yürütülen Millî Mücadele, yalnızca Anadolu'nun işgalden kurtarılması değil, Türk milletinin kendi siyasal, ekonomik ve toplumsal geleceğini hiçbir yabancı gücün iradesine bağımlı olmadan belirleme hakkını kazanma mücadelesidir. Bu nedenle tam bağımsızlık, yalnızca ülke sınırlarının korunmasını ve devletin uluslararası alanda bağımsızlığının tanınmasını değil; ekonomik, mali, hukuki, askerî ve diplomatik alanlarda da bağımsız karar verebilme yeteneğini kapsıyor.

Atatürk, 1 Mart 1922 tarihinde TBMM'de yaptığı konuşmada mali bağımsızlığın önemini vurgulayarak devletin maliyesi bağımsızlığını kaybettiğinde diğer alanlardaki bağımsızlığının da felce uğrayacağına dikkat çekiyor. (‘’Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri’’, Cilt I, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 2006, 1 Mart 1922 tarihli TBMM konuşması.)

Bu değerlendirme, Cumhuriyet'in tam bağımsızlık anlayışının ekonomik temellerini ortaya koyuyor. Günümüzde dış borçlanma ve finansman bağımlılığı, stratejik üretim alanlarında dışa bağımlılık, enerji ve teknoloji alanlarındaki yetersizlikler, bir devletin kendi ulusal çıkarları doğrultusunda karar alma gücünü sınırlandırabiliyor. Ekonomik ve mali kararların giderek dış güçlerin belirleyici etkisine girmesi, siyasal bağımsızlığın gerçek içeriğini aşındırıyor.

Tam bağımsızlık, dış dünyadan kopmak veya uluslararası iş birliğini reddetmek anlamına gelmiyor. Ancak uluslararası ilişkilerin karşılıklı yarar ve egemenlik haklarına saygı yerine tek taraflı bağımlılığa dönüşmesi, devletin kendi geleceğini belirleme yeteneğini zayıflatıyor. Türkiye Cumhuriyeti'nin tam bağımsızlığını sürdürebilmesi; güçlü bir üretim ekonomisine, bilimsel ve teknolojik gelişmeye, stratejik alanlarda yeterliliğe, sağlam kamu maliyesine ve ulusal çıkarlar doğrultusunda bağımsız karar alabilen demokratik kurumlara bağlıdır. Tam bağımsızlığın aşındırılması, Cumhuriyet'in yalnızca ekonomik ve siyasal geleceğini değil, ulusal egemenliğini de tehdit ederek yeni bağımlılık ve sömürgeleşme ilişkilerine zemin hazırlıyor.

Beşinci tehlike: Türkiye Cumhuriyeti'nin laik yönetim sisteminden uzaklaşması

Türkiye Cumhuriyeti'ne yönelik beşinci büyük tehlike, Cumhuriyet'in kurucu ilkelerinden biri olan laiklikten uzaklaşılmasıdır. Laiklik, yalnızca din ve devlet işlerinin ayrılması değil; siyasal egemenliğin kaynağının dinî otorite yerine millet iradesine dayanması, devlet yönetiminin akıl, bilim ve hukuk ilkeleriyle yürütülmesi ve din ve vicdan özgürlüğünün güvence altına alınmasıdır. Bu bakımdan laiklik, Cumhuriyet'in ulusal egemenlik anlayışının ve çağdaş hukuk düzeninin vazgeçilmez temelidir.

Egemenliğin kaynağının millet iradesinden alınarak kutsal olduğu ileri sürülen, dolayısıyla sorgulanması ve denetlenmesi güçleştirilen bir otoriteye dayandırılması, yalnızca devlet yönetiminin niteliğini değiştirmiyor; yurttaşların siyasal eşitliğini ve temel haklarını da tehdit ediyor. Dinî kuralların ortak hukuk düzeninin yerine geçirilmesi, farklı inançlara sahip olanların, herhangi bir dine inanmayanların ve aynı din içerisinde farklı yorumları benimseyenlerin özgürlüklerini siyasal iktidarın din anlayışına bağımlı hâle getirebiliyor. Böylece hukuk, bütün yurttaşlara uygulanan ortak kurallar bütünü olmaktan uzaklaşarak belirli bir dinî yorumun siyasal yaptırım aracına dönüşüyor; Cumhuriyet'in demokratik, laik ve çağdaş yönetim anlayışı da temelinden aşındırılıyor.

Altıncı tehlike: Türkiye Cumhuriyeti'nin hukuk devleti ilkesinden uzaklaşması (Demokratik gerileme – Democratic Backsliding)

Türkiye Cumhuriyeti'ne yönelik altıncı büyük tehlike, hukuk devleti ilkesinden uzaklaşılması ve demokratik kurumların giderek işlevsizleştirilmesidir. Hukuk devleti, yalnızca devletin kanunlarla yönetilmesi değil; siyasal iktidarın da hukukla sınırlandırılması, yargının bağımsız ve tarafsız olması, temel hak ve özgürlüklerin güvence altına alınması ve yöneticilerin karar ve işlemlerinden dolayı hesap verebilmesidir. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 2. maddesi Cumhuriyet'i demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti olarak tanımlarken, 11. maddesi Anayasa'nın üstünlüğünü, 138. maddesi ise hâkimlerin bağımsızlığını güvence altına alıyor. Bu anayasal düzenin temelinde, hiçbir kişinin, makamın veya siyasal çoğunluğun hukukun üzerinde bulunamayacağı ilkesi yer alıyor.

Hukuk devletinin aşındırılması, siyasal iktidarın giderek sınırsızlaşmasına, yargı bağımsızlığının zayıflamasına ve yurttaşların haklarını koruyan kurumsal güvencelerin etkisizleşmesine yol açıyor. Siyaset biliminde “demokratik gerileme” (democratic backsliding) olarak adlandırılan bu süreç, çoğu zaman demokrasinin bir anda ortadan kaldırılmasıyla değil; seçimler ve anayasal kurumlar biçimsel olarak varlıklarını sürdürürken demokratik işlevlerinin aşamalı biçimde ortadan kaldırılmasıyla gerçekleşiyor. Nancy Bermeo'nun da belirttiği gibi, çağdaş demokratik gerilemenin önemli biçimlerinden biri, yürütme organının denetim mekanizmalarını adım adım etkisizleştirmesidir. Dolayısıyla seçimlerin yapılmaya devam etmesi, kuvvetler ayrılığının, yargı bağımsızlığının, ifade özgürlüğünün ve siyasal çoğulculuğun ortadan kaldırıldığı bir yönetimi demokratik kılmıyor. Cumhuriyet'in demokratik geleceği, Anayasa'nın üstünlüğünün, mahkeme kararlarının bağlayıcılığının ve siyasal iktidarın hesap verebilirliğinin etkili biçimde güvence altına alınmasına bağlıdır. (Nancy Bermeo, “On Democratic Backsliding”, Journal of Democracy, Cilt 27, Sayı 1, 2016.)

Yedinci tehlike: Türkiye'nin ekonomik, eğitimsel ve kültürel bakımdan yoksullaşması

Türkiye Cumhuriyeti'ne yönelik yedinci büyük tehlike, ülkenin ekonomik, eğitimsel, bilimsel ve kültürel bakımdan gelişip zenginleşmesi gerekirken giderek yoksullaşmasıdır. Çünkü bir devletin gücü yalnızca sahip olduğu topraklarla, askerî kapasitesiyle veya siyasal kurumlarıyla ölçülmüyor; yurttaşlarının refah düzeyi, eğitim olanakları, bilimsel ve kültürel birikimi, üretim gücü ve geleceğe duyduğu güven de o devletin toplumsal dayanıklılığını belirliyor. Ekonomik yoksullaşma, gelir dağılımındaki adaletsizlik, işsizlik ve fırsat eşitsizliği derinleştikçe toplumsal kesimler arasındaki güven ve dayanışma zayıflıyor; siyasal kutuplaşma ve toplumsal çatışma tehlikeleri büyüyor.

Ekonomik yoksullaşma ile toplumsal çatışmalar arasındaki ilişkiyi, İngiliz sömürgeci devlet adamı Cecil Rhodes'un 1895 yılında söylediği şu söz çarpıcı biçimde ortaya koyuyor: “İç savaştan kaçınmak istiyorsanız emperyalist olmalısınız.” (V. İ. Lenin, ‘’Emperyalizm, Kapitalizmin En Yüksek Aşaması’’, Bölüm VI; Cecil Rhodes'un 1895 tarihli açıklaması.) Rhodes, ülkesindeki ekonomik ve toplumsal sorunların çözümünü başka ülkeleri sömürgeleştirmekte arıyordu. Oysa toplumsal barışın ve siyasal istikrarın kalıcı güvencesi, başka toplumların sömürülmesi değil; halkın eğitim, bilim, kültür ve ekonomik refah bakımından gelişmesi, gelir dağılımında adaletin sağlanması ve toplumsal zenginliğin artırılmasıdır. Yugoslavya ve Afganistan deneyimleri de ekonomik yoksullaşmanın, etnik ve dinî ayrışmalarla birleştiğinde toplumsal bütünlüğü nasıl tehdit edebildiğini gösteriyor.

Cumhuriyet'in geleceğini güvence altına almak, yalnızca siyasal ve anayasal kurumlarını korumakla sınırlı değildir. Nitelikli ve bilimsel eğitimin yaygınlaştırılması, kültürel gelişmenin desteklenmesi, üretim gücünün artırılması, gelir dağılımında adaletin sağlanması ve yurttaşların insanca yaşayabilecekleri ekonomik koşullara kavuşturulması da aynı derecede önemlidir. Yoksullaşan, eğitim ve bilimde gerileyen, geleceğe ilişkin umudunu kaybeden bir toplumun demokratik kurumlarını, ortak ulusal aidiyetini ve toplumsal bütünlüğünü koruması giderek güçleşir.

Türkiye Cumhuriyeti açısından gerçek bir bekâ sorunu aranacaksa, öncelikle bu yedi büyük tehlikede aranmalıdır.

Sonuç: Cumhuriyet'in kurucu ilkeleri ve demokratik gelecek

Türkiye Cumhuriyeti'nin tarihsel ve siyasal niteliği, yalnızca bir ulus-devlet olarak kurulmuş olmasında değil; egemenliği hanedandan millete devreden, tam bağımsızlığı esas alan ve farklı kökenlerden gelen yurttaşları ortak ulusal kimlik altında bütünleştirmeyi amaçlayan Kemalist devrimin kurucu ilkelerinde aranmalıdır. Türkiye'nin bugün karşı karşıya bulunduğu sorunları ulus-devletin varlığına veya üniter yapısına bağlamak, siyasal iktidarların sorumluluğunu ve demokratik kurumların işleyişindeki sorunları göz ardı etmek anlamına geliyor. Cumhuriyet'in geleceği, kurucu ilkelerinin çağdaş demokrasi, anayasal yurttaşlık ve hukuk devleti anlayışıyla güçlendirilmesine bağlıdır.

Cumhuriyet'in kurucu ilkeleri, yalnızca tarihsel kazanımlar veya anayasal hükümler olarak kaldığında toplumsal ve siyasal anlamlarını yitirir. Bu ilkelerin gerçek gücü, devletin kurumlarında, siyasal kararlarında ve yurttaşların günlük yaşamında karşılık bulmalarından kaynaklanır. Cumhuriyet'i korumak, yalnızca onun tarihsel kuruluşunu savunmak değil; ulusal egemenliği, tam bağımsızlığı, laikliği ve hukuk devletini bütün kurumlarıyla yaşatmak, Cumhuriyet'i demokrasiyle güçlendirmek ve gelecek kuşaklara daha özgür, daha adil, daha müreffeh bir Türkiye bırakmaktır.

Arz ederim.

Osman AYDOĞAN