UNESCO 1981 Atatürk Yılı

27 Ekim 2017

Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization – UNESCO), 1978 yılında Paris'te gerçekleştirilen 20. Genel Konferansı'nda, Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk'ün doğumunun yüzüncü yıl dönümü olan 1981 yılının uluslararası düzeyde anılmasını kararlaştırır. Bu kararın tarihsel önemi, yalnızca Atatürk'ün anılmasında değil, onun sömürgecilik ve emperyalizme karşı mücadelesinin, gerçekleştirdiği devrimlerin, uluslararası anlayışa ve dünya barışına katkılarının bütün insanlık için örnek gösterilmesinde yatmaktadır.

UNESCO'nun 1978 Tarihli Atatürk Kararı

UNESCO'nun 1978 yılında gerçekleştirilen 20. Genel Konferansı'nda kabul edilen kararın Türkçe çevirisi şöyledir:

UNESCO Genel Konferansı;

Uluslararası anlayış, işbirliği ve barış için çalışmış seçkin kişilerin gelecek kuşaklara örnek olması gerektiğine inanarak,

Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk'ün doğumunun yüzüncü yıl dönümünün 1981 yılında kutlanacağını hatırlatarak,

Atatürk'ün UNESCO'nun yetki alanına giren bütün alanlarda olağanüstü bir reformcu olduğunu göz önünde bulundurarak,

Özellikle sömürgecilik ve emperyalizme karşı verilen ilk mücadelelerden birinin önderi olduğunu kabul ederek,

Dünya milletleri arasında karşılıklı anlayışın ve kalıcı barışın geliştirilmesinde olağanüstü bir örnek oluşturduğunu; yaşamı boyunca insanlar arasında renk, din veya ırk ayrımı yapılmayacak bir uyum ve işbirliği çağının doğmasını savunduğunu hatırlatarak,

1. UNESCO'nun, faaliyetleri her zaman barışın, uluslararası anlayışın ve insan haklarına saygının geliştirilmesine yönelmiş olan Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Atatürk'ün kişiliğinin ve eserlerinin çeşitli yönlerini ortaya koymak amacıyla, 1980 yılında Türkiye Hükümetinin mali giderlerini karşılayacağı uluslararası bir sempozyumun düzenlenmesi için Türk Hükümeti ile düşünsel ve teknik düzeyde işbirliği yapmasını kararlaştırır.

2. UNESCO Genel Direktöründen bu kararın uygulanması için gerekli önlemleri almasını ister.

Kaynaklar:
(1.) UNESCO, ‘’Records of the General Conference, 20th Session’’, Paris, 1978, Cilt I, Karar 3/1.5 & 2.3/4, s. 69. UNESCO'nun 1978 tarihli özgün karar metni — PDF
(2.)  UNESCO Türkiye Millî Komisyonu, ‘’UNESCO'nun Doğumunun 100. Yılını ‘Atatürk Yılı’ İlan Etmesi ve Gerekçesi’’, 10 Kasım 2016.

Not: Yukarıdaki karar metni, UNESCO'nun 1978 tarihli 20. Genel Konferansı kararlarının 69. sayfasında yer alan özgün İngilizce metin esas alınarak Türkçeye çevrilmiştir.

UNESCO'da Atatürk tartışması: Orhan Çekiç'in anlatısı

UNESCO'nun bu kararının alınış süreci de en az kararın kendisi kadar ilgi çekicidir. Tarihçi Orhan Çekiç, ‘’1938 Son Yıl’’ (Kaynak Yayınları, Tarih Dizisi, 2013) adlı eserinde, kararın alınışı sırasında delegeler arasında yaşandığını aktardığı tartışmaları oldukça canlı ve dramatik bir üslupla anlatır. Çekiç'in anlatısına göre olaylar şöyle gelişir:

Orhan Çekiç'in aktardığına göre, 1978 yılında Paris'te UNESCO'nun 20. Genel Konferansı devam ederken Başkanlık Divanına, 1981 yılının bütün dünyada “Atatürk Yılı” olarak anılması yönünde bir önerge sunulur. Çekiç'in anlatısında, bu önergenin İspanya ve Yunanistan öncülüğünde 11 ülkenin imzasını taşıdığı belirtilir. Girişimin temel düşüncesi, Atatürk'ün yalnızca Türk milletine değil, bütün insanlığa mal olmuş tarihsel bir kişilik olduğudur. Önerinin gerekçesi şu sözlerle dile getirilir:

“Üç sene sonra 1981 yılı geliyor. 1981, Atatürk'ün doğumunun 100'üncü yıl dönümüdür. Atatürk elbette 20'nci yüzyılın en büyük devlet adamlarından biridir. Bellidir ki Türkler o özel gün için çok özel olarak hazırlanıyorlar ama Atatürk'ü anmak bir tek Türklere bırakılmamalıdır. Çünkü Atatürk tüm insanlığın ortak paydasıdır. Dolayısıyla, hazır BM Kültür Kolu burada toplantı hâlinde, UNESCO şu anda Genel Konferansını yapıyor. Bu Genel Konferans bir karar almalıdır ve bu karar üye devletlere iletilmelidir. Önümüzde üç yıl var. Üç yıl hazırlanılmalıdır ve 1981 yılı, günü geldiğinde, bütün dünyada Atatürk Yılı olarak anılmalıdır.”

Orhan Çekiç'in anlatısına göre, öneriye yalnızca bir delege itiraz eder. O da İsveç delegesidir. Kürsüye gelen İsveç temsilcisi, Atatürk'ün büyüklüğünü kabul etmekle birlikte, alınması istenen karara ilişkin kaygılarını şu sözlerle dile getirir:

“Ben, Atatürk'ün büyüklüğünü elbette biliyorum. Türkler için, insanlık için, çağdaşlaşma için ne anlama geldiğini de biliyorum. Buna rağmen bir kaygım var. Onu sizinle paylaşmak için söz aldım. Evet, Atatürk bir devlet, bir cumhuriyet kurucusudur. Fakat dünyada 200 devlet var, yarısından fazlası cumhuriyet. Bu kadar cumhuriyet kurucusu varken, bugüne kadar kimse için düşünmediğimiz bir olayı, şimdi bir tek Atatürk için ve Türkler için düşünüyor olursak bu ileride başımıza bir iş çıkarır mı, bilmiyorum. Ama bu endişeyi taşıyorum. Bir süre sonra başka bir meslektaşımız kürsüye gelir ve ‘Şimdi de George Washington'un doğumunun şu yılı, Napolyon'un ölümünün bu yılı, bu defa dünya onların da ölümünün veya doğumunun 150'nci, 200'üncü yıl dönümünü anmalıdır’ derse ve bu seçkin kurul buna hayır yanıtını verirse, gereksiz yere kırgınlıklara yol açmış olmaz mıyız? Dolayısıyla Atatürk büyük bir lider ama onu tarihe bırakalım, bana göre bu kararı geçmeyelim. Görüşüm budur.”

İsveç delegesi konuşmasını tamamlayıp yerine oturur. Salon tam bir sessizliğe bürünür. Bunun üzerine Sovyetler Birliği delegesi söz alır. Çekiç'in anlatımına göre Sovyet temsilcisi hışımla kürsüye yürürken salonda fısıldaşmalar başlar. Herkes onun da Lenin'in anılmasını isteyeceğini düşünmektedir. Delegeler arasında, “İşte, şimdi de Lenin diyecek!” sözleri dolaşır.

Ancak Sovyet delegesi beklenenin tam tersini yapar. Yumruğunu kürsüye vurarak kurula şöyle seslenir:

“Beyler, kendinize gelin. 20'nci yüzyılda, hiçbir ülke bir Atatürk çıkarmadı ki, böyle bir kaygı söz konusu olsun. Bu mümkün değildir. Tarihler şimdiye kadar Atatürk gibi bir lider yetiştirmemiştir. Atatürk'ün olağanüstü niteliklerine baktığımız zaman ilerde böylesine bir lider gelmeyecektir. Rahatlıkla 1981 yılını Atatürk yılı ilan edebilirsiniz. Dolayısıyla bu karar bugün alınmalıdır...”

Sovyet delegesinin bu konuşmasının ardından oylamaya geçilir. Orhan Çekiç'in anlatısına göre, başlangıçta öneriye karşı çıkan İsveç delegesi de kararın kabul edilmesini destekler ve öneri oy birliğiyle benimsenir. Ancak Çekiç'in aktardığı olayın en dikkat çekici sahnesi bundan sonra yaşanır. İsveç delegesi yeniden söz alır ve şöyle der:

“Ben Atatürk'ü inceledim. Bütün ülkelerden özür diliyor, ilk imzayı ben atıyorum.”

Atatürk'ün tarihsel büyüklüğünün evrensel temelleri

İsveç delegesinin itirazının ortaya çıkardığı temel mesele de budur: Atatürk'ün tarihsel önemini yalnızca bir devletin kurucusu veya başarılı bir askerî lider olmasıyla açıklamak mümkün değildir. Onu yirminci yüzyılın önde gelen devlet adamları arasına yerleştiren özellik, askerî zaferi tam bağımsızlığa, tam bağımsızlığı ulusal egemenliğe dayanan bir siyasal düzene, ulusal egemenliği ise çağdaş bir toplum ve devlet düzeninin kurulmasına dönüştürmesidir. Egemenliği hanedandan alarak millete dayandırması ve Cumhuriyet'i kurması, bu dönüşümün siyasal temelini oluşturmuştur. Üstelik bağımsızlık mücadelesini başka milletlerin bağımsızlığına saygı, uluslararası işbirliği ve barış anlayışıyla tamamlamıştır. UNESCO'nun 1978 tarihli kararında Atatürk'ün sömürgecilik ve emperyalizme karşı mücadelesiyle uluslararası barışa katkısının birlikte vurgulanması, onun tarihsel kişiliğinin bu iki yönünün birbirinden ayrı değerlendirilemeyeceğini göstermektedir.

UNESCO'nun daha sonraki yıllarda başka tarihsel kişiliklerin yıl dönümlerini de anma programına aldığı bilinmektedir. Ancak Atatürk'e ilişkin kararın tarihsel önemini belirleyen, böyle bir uygulamanın yalnızca ona özgü olması değil, kararın gerekçeleridir. Atatürk'ün sömürgecilik ve emperyalizme karşı mücadelesi, yalnızca Türkiye'nin bağımsızlığını kazanması bakımından değil, milletlerin kendi geleceklerini belirleme hakkı açısından da tarihsel önem taşımaktadır. Bu bakımdan UNESCO'nun kararı, yalnızca bir devlet adamının anılması değil; bağımsızlık, çağdaşlaşma, uluslararası işbirliği, insan haklarına saygı ve barış gibi evrensel değerlerin tarihsel bir kişilik üzerinden vurgulanması anlamına gelmektedir. Dolayısıyla burada asıl önemli olan, kararın kendisinden çok, hangi tarihsel ve evrensel gerekçelere dayandırıldığıdır.

1981 Atatürk Yılı: Uluslararası anma etkinlikleri

UNESCO'nun 1978 yılında aldığı kararın ardından, Atatürk'ün doğumunun yüzüncü yıl dönümü olan 1981'de Türkiye'de ve dünyanın farklı ülkelerinde çeşitli anma etkinlikleri düzenlenir. UNESCO'nun Paris'teki Genel Merkezinde Atatürk'ün hayatını, eserlerini ve çağdaş Türkiye'yi tanıtan sergiler açılır; Suna Kan, İdil Biret ve Verda Erman gibi sanatçıların katılımıyla konserler verilir. Ayrıca tiyatro ve halk dansları gösterileri gerçekleştirilir. Varşova'da 20–25 Ekim, Budapeşte'de ise 27–29 Ekim 1981 tarihlerinde Atatürk'ün tarihsel kişiliği, devrimleri ve dış politikası üzerine bilimsel toplantılar düzenlenir. (Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı, 1981 Yılı Faaliyetleri, “Kültürel Faaliyetler — Atatürk'ün Doğumunun 100. Yıldönümünü Yurtdışında Kutlama Faaliyetleri”, s. 51. Dışişleri Bakanlığı — 1981 yılı faaliyet raporu (PDF) )

Böylece Atatürk'ün yalnızca askerî ve siyasal başarıları değil, Türkiye'nin çağdaşlaşma sürecinde gerçekleştirdiği kültürel ve toplumsal dönüşümler de uluslararası kamuoyuna tanıtılır. Soğuk Savaş'ın ideolojik kutuplaşmalarının sürdüğü bir dönemde, farklı siyasal sistemlere sahip ülkelerde Atatürk'ün anılması, onun tarihsel kişiliğinin ve temsil ettiği değerlerin ulusal sınırları aşan önemini ortaya koymaktadır.

Sonuç

Burada hazin olan, Atatürk'ün kurduğu Cumhuriyet'in sağladığı imkânlarla yetişen, onun gerçekleştirdiği devrimlerin kazanımlarından yararlanan ve bu sayede devletin en yüksek makamlarına kadar yükselebilen kimi siyasetçilerin, Atatürk'ün adını anmaktan kaçınmaları ve Cumhuriyet'e kazandırdığı değerleri görmezden gelmeleridir. Oysa Atatürk'ün tarihsel büyüklüğünü kabul etmek, yalnızca onun adını anmakla değil; ulusal egemenliğe, tam bağımsızlığa, akla, bilime, çağdaşlaşmaya, hukuk devletine ve barışa verdiği önemi anlamak ve bu değerleri hayata geçirmekle mümkündür. Çünkü adına düzenlenen törenler, temsil ettiği değerlerin benimsendiğini ve uygulandığını tek başına göstermez. Atatürk'ü anmak başka, Atatürk'ü anlamak ve onun temsil ettiği değerleri yaşatmak başkadır.

Aradan yüzyıllar geçse de Mustafa Kemal Atatürk'ün adı, yalnızca Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu olarak değil, insanlık tarihine yön veren devlet adamlarından biri olarak anılmaya devam edecektir. Çünkü Tarih Baba, insanlığa hizmet edenlerle insanlığa zarar verenleri aynı biçimde hatırlamaz. Tarihte kalıcı saygınlık kazananlar; bağımsızlık ve özgürlük mücadelesi veren, aklın ve bilimin önünü açan, insan haklarına saygıyı ve milletler arasında barışı savunan, kendi toplumlarının geleceğini değiştirirken insanlığın ortak değerlerine de katkıda bulunanlardır. UNESCO'nun 1978 yılında Atatürk'ü uluslararası düzeyde anma kararı almasının tarihsel anlamı da burada yatmaktadır: Tarih, büyük devlet adamlarını yalnızca gerçekleştirdikleri başarılarla değil, insanlığa bıraktıkları değerlerle de değerlendirir.

Osman AYDOĞAN