Ne kadınlar sevdim zaten yoktular

15 Haziran 2016

Bugün Attilâ İlhan'ın doğum günü. 15 Haziran 1925 tarihinde İzmir'in Menemen ilçesinde dünyaya gelen, 10 Ekim 2005'te İstanbul'da aramızdan ayrılan Attilâ İlhan, yaşasaydı bugün 91. yaş gününü kutlayacaktı.

Dün de Attilâ İlhan'ı, siyasal dönemlerin izlerini taşıyan iki şiir kitabıyla anmıştım: 12 Mart döneminin atmosferini yansıtan ‘’Tutuklunun Günlüğü’’ ve 12 Eylül döneminin korku iklimini ele alan ‘’Korkunun Krallığı’’.

Ancak Attilâ İlhan'ın öyle bir şiiri var ki onu bu şiirinden söz etmeden anmak istemedim.

Fransız şair Charles Baudelaire'e atfedilen bir sözde, insanın ekmeksiz birkaç gün yaşayabileceği, ancak şiirsiz bir gün bile yaşayamayacağı anlatılır. Şiirin insan hayatındaki yerini belki de bundan daha güzel ifade etmek güçtür. Ben de bugün sizi şiirden mahrum bırakmak istemedim.

Murathan Mungan, Türkçeyle kurduğu ilişkiyi anlatırken kendisini “Türkçenin saçlarını tarayan” yazarlardan biri olarak tanımlar. Bir başka ifadesiyle yazar, içimizle dilimiz arasındaki mesafeyi kelimelerle kapatmaya çalışan insandır.

İşte Attilâ İlhan da Türkçenin saçlarını tarayan, insanın içinde yaşadığı fakat çoğu zaman kelimelere dökemediği duyguları şiire dönüştüren şairlerimizden biridir.

Dilin insanın bütün duygularını anlatmaya yetmediği söylenir. Belki de doğrudur. Ancak bazı şairler, dilin sınırlarını öylesine genişletirler ki insan, kendi içinde adını bile koyamadığı duygularla onların dizelerinde karşılaşır.

Attilâ İlhan benim için böyle bir şairdir.

Şimdi gelelim onun çok sevdiğim şiirine...

Böyle Bir Sevmek

‘’Böyle Bir Sevmek’’, Attilâ İlhan'ın ilk kez 1977 yılında Bilgi Yayınevi tarafından yayımlanan sekizinci şiir kitabının adıdır. Kitaba adını veren “Böyle Bir Sevmek” şiiri ise şairin aşkı, özlemi ve insanın hayal dünyasını en etkileyici biçimde dile getirdiği şiirlerinden biridir.

Attilâ İlhan'ın şiirlerinde aşk, yalnızca iki insan arasında yaşanan bir duygu değildir. Kimi zaman bir şehrin sokaklarına, kimi zaman bir sonbahar akşamına, kimi zaman da hiç gerçekleşmemiş bir karşılaşmanın hüznüne karışır. Onun şiirlerinde sevgili, yalnızca sevilen insan değil; hatırlanan, özlenen, beklenen ve bazen de hayalde yeniden yaratılan bir varlıktır.

“Böyle Bir Sevmek” de böyle bir şiirdir.

Bu şiirde beni en çok etkileyen, aşkın yalnızca güzelliğinin değil, kırılganlığının da anlatılmasıdır. Şair, sevdiği kadınları birer hayal gibi hatırlarken onlara neredeyse çocukça bir masumiyet ve korunmaya muhtaç bir duyarlılık yükler.

Şiirin daha ilk dizelerinden itibaren yağmur, sonbahar ve sis, yalnızca tabiatı anlatan görüntüler olmaktan çıkar. Bu imgeler, sevgilinin belirsizliğini, aşkın geçiciliğini ve hatırlamanın hüznünü de taşır. Sanki şair, bir zamanlar gerçekten yaşamış insanları değil, zamanın ve hafızanın içinde yeniden yarattığı sevgilileri anlatmaktadır.

Ancak şiirin asıl çarpıcı yanı, sevgililerin güzelliğini anlatması değil, onların varlığını sorgulamasıdır. Çünkü sevilen kadınların gerçekte hiç var olmamış olabileceği düşüncesi, bütün şiirin anlamını değiştirir.

İşte burada şiir, yalnızca bir aşkın veya ayrılığın hikâyesi olmaktan çıkar; insanın kendi hayalleriyle kurduğu ilişkinin anlatısına dönüşür.

“Böyle bir sevmek”, gerçekten de “şöyle bir sevmek” değildir.

’Azıcık okşasam sanki çocuktular
Bıraksam korkudan gözleri sislenir’’

Bir kadın nasıl bu kadar güzel, bu kadar hoş, bu kadar masum anlatılabilir? Bir şiir insanın ruhuna nasıl böylesine dokunabilir, gözlerini nasıl nemlendirebilir? Bu dizeler nasıl bu kadar güzel olabilir?

Bu şiir, aşkın bazen sevdiğimiz insandan çok kendi içimizde yaşattığımız, büyüttüğümüz, hatta putlaştırdığımız bir duyguya dönüşebileceğini içten bir dille anlatır. Çünkü âşık olduğumuz kişi, kimi zaman gerçekte olduğu insan değil, hayalimizde yarattığımız sevgilidir.

Hayalimizdeki sevgili

İnsanın sevdiği kişiyle zihninde yarattığı sevgili her zaman aynı değildir. Bazen karşımızdaki insana, onda gerçekte bulunmayan özellikler yükler; kendi özlemlerimizi, beklentilerimizi ve hayallerimizi onun kişiliğinde somutlaştırırız. Böylece aşk, yalnızca iki insan arasında yaşanan bir duygu olmaktan çıkar; insanın kendi iç dünyasıyla kurduğu ilişkinin de bir parçasına dönüşür. Belki de bu yüzden aşkın en büyük hayal kırıklıklarından biri, sevdiğimiz insanı kaybetmek değil, sevdiğimizi sandığımız insanın gerçekte hiç var olmadığını fark etmektir.

Halil Cibran derdi zaten; ‘’Her erkek iki kadına âşık olur. Biri hayallerinde yarattığı diğeriyse henüz doğmamış olandır.’’

Bu sözün düşündürdüğü şey, aşkın yalnızca var olan bir insana yönelmediğidir. İnsan bazen hiç karşılaşmadığı, belki de hiçbir zaman karşılaşamayacağı birini sevebilir. Zihninde yarattığı sevgiliyi, gerçek dünyadaki bütün insanlardan daha güzel, daha anlayışlı ve daha kusursuz bulabilir. Çünkü hayal edilen sevgili, gerçek hayatın sınırlamalarına tabi değildir. Onun kusurları yoktur; varsa bile onları da hayal eden insan belirler.

Aslında edebiyatımızın hiç de yabancısı olmadığı bu duyguyu Nedim, yüzyıllar önce bir gazelinde şöyle dile getirir:

"Yok bu şehr içre senin vasfettiğin dilber Nedim 
bir perî-sûret görünmüş bir hayâl olmuş sana"

Nedim'in bu iki dizesinde aşkın belki de en eski yanılgılarından biri anlatılır: İnsan, sevdiği kişiyi kendi hayalinde öylesine güzelleştirir ki sonunda gerçek dünyada onun karşılığını bulamaz. Burada sevgili yalnızca ulaşılması güç bir insan değildir; hayalin gerçeğin önüne geçtiği bir varlıktır. Şairin gördüğü güzellik, belki de karşısındaki insandan çok kendi zihninde yarattığı güzelliktir.

Aradan yüzyıllar geçer, edebiyatın dili ve biçimi değişir; fakat insanın kendi hayalinde yarattığı sevgiliyi araması değişmez. Bu kez aynı duygu, Rus edebiyatının büyük yazarı Dostoyevski'nin eserlerinde karşımıza çıkar.

Dostoyevski’nin ‘’Beyaz Geceler’’ adlı kitabında da şöyle bir bölüm yer alır: "Âşık mı oldunuz? Kime?'' ''Hiç kimseye. Bir ideale. Düşüme giren kadınlara…"

Bu eserin hayalperest anlatıcısı, yalnızlığını kendi zihninde kurduğu dünyayla aşmaya çalışır. Hayal, onun için gerçek hayatın yerine geçen bir tesellidir. Ancak insanın hayal dünyasında yaşaması, bir yandan yalnızlığını hafifletirken diğer yandan gerçek insanlarla ilişki kurmasını da güçleştirebilir.

Dostoyevski, ‘’Yeraltından Notlar’’ adlı eserinde ise bu içe kapanışı daha karanlık bir insanlık durumuna dönüştürür.

Dostoyevski’nin ‘’Yeraltından Notlar’’ adlı kitabında da şöyle bir ifade yer alır: ‘’Hayal dünyamda bu ‘güzel ve yüce şeylere’ sığınarak ne aşklar yaşadım. Gerçek hiçbir varlıkla ilgisi olmayan, bütünüyle hayal ürünü bu aşklar sayesinde ruhum öylesine cömertçe doyuyordu ki, sonradan gerçek bir aşka ihtiyaç bile duymuyordum. Gerçek birini sevmek benim için gereksiz bir lüks olurdu.’’

Psikoloji açısından bakıldığında bu durum, aşkın idealleştirme boyutuyla ilişkilendirilebilir. İnsan, âşık olduğunda karşısındaki kişinin olumlu özelliklerini büyütebilir, kusurlarını görmezden gelebilir ve kendi özlemlerini o kişiye yükleyebilir. Böylece sevilen insanla zihinde yaratılan sevgili arasında bir mesafe oluşur.

Bu mesafe bazen aşkı besler, bazen de hayal kırıklığının kaynağı olur. Çünkü hayalimizde yarattığımız sevgili bizim istediğimiz gibi davranır; gerçek insanın ise kendine ait düşünceleri, istekleri ve çelişkileri vardır. Belki de aşkın en güç yanı, hayal ettiğimiz kişiyi değil, karşımızdaki insanı kendi gerçekliği içinde sevebilmektir.

Civan Canova da ‘’Ful Yaprakları’’ adlı oyununda bu düşünceyi çarpıcı bir ifadeyle dile getirir: ‘’Beğendiğimiz bedenlere hayalinizdeki ruhları koyup, aşk sanıyorsunuz!’’ Bu söz bahsi geçen oyunda şöyle yer alır:

''Kadın: Aşık mısın hala karına?

Richard: Aşk mı? Hoşumuza giden bir bedenin içine hayalimizdeki ruhu yerleştirir, adına da aşk deriz bu saçmalığın. Sonra gel zaman git zaman, o bedene alıştıkça, içindeki gerçek ruhu görmeğe başlarız. Aşk denilen şeyin masal, aşık olduğumuz kişinin de sanal olduğunu anlarız böylece...''

Bu söz, aşkın belki de en önemli çelişkisini anlatır. İnsan, sevdiği kişinin yalnızca görünüşüne değil, onun nasıl bir insan olduğuna ilişkin kendi tasavvuruna da bağlanır. Ancak zihnimizde yarattığımız kişilikle karşımızdaki insanın gerçek kişiliği her zaman örtüşmez. Aşkın başlangıcında büyüleyici görünen bu farklılık, zamanla derin bir hayal kırıklığına dönüşebilir.

Aslında Ahmet Hâşim de ''Bize Göre'' (Altın Kitaplar, 2005) adlı eserinin “Hemen Her Sabah” başlıklı yazısında aşk ile evlilik arasındaki bu çelişkiyi kendine özgü üslubuyla anlatır. Hâşim'e göre aşk ile evlilik birbirinden farklı dünyalara aittir. Aşk, kurallara sığmayan, özgürlüğü ve belirsizliği seven bir duyguyken evlilik, gündelik hayatın düzenine ve sürekliliğine dayanır. Hâşim, bu karşıtlığı “Aşk muvakkat, izdivaç ise daimidir.” sözleriyle dile getirir.

Hâşim'in bu düşüncesi, aşkın yalnızca evlilikle değil, gerçek hayatla da yaşadığı çatışmayı düşündürür. Çünkü aşkın büyüsü, kimi zaman sevdiğimiz insanın gerçekte nasıl biri olduğundan çok, onu hayalimizde nasıl yaşattığımızdan kaynaklanır. Hayallerimizde kusursuzlaştırdığımız sevgili, gündelik hayatın gerçekleriyle karşılaştığında artık aynı sevgili değildir.

Belki de aşkın en büyük trajedisi burada başlar: İnsan, sevdiği kişiye kavuştuğunda bazen hayalindeki sevgiliyi kaybeder.

İşte bu duyguyu en güzel biçimde Attilâ İlhan anlatır:

"Yokluğum fazla uzayabilir, zaman zaman, dediklerimi dinleyerek saptarsın ki: hayatta kimse kimseyi anlayamaz, kimse kimsenin yerini tutamaz; aşk dediğimiz, ya vahim bir yanlış anlaşılmadır, ya kötü bir hayal kurma tarzı: İki kişinin ikisi de, öbürünün yerine hayal kurmaya kalkıştığından, sukut-u hayaller eksik olmaz! Sen dediğime kulak ver, kendimizden başkasını sevemiyoruz; sevdiğimiz, şahsiyetimizin dışlaştırılmış, bir başkasının üzerinde somutlaştırılmış hayali; o başkası da kendisini üçüncü bir şahıs üzerinde dışlaştırır, somutlaştırır: Arada ahenk kurulamaz, nasıl kurulsun, sevdiğimizle sandığımız farklı!

Muvaffak bir çift, yalnızlığa tahammülü yüksek iki insan manasını taşır: Çift demek, yanyana iki yalnızlık demek, beraber bile olamamış, kesişmesi bile zor! Onun için böyle bir hayatı, içine girip kurbanı olmadan yaşayacaksın, yani uzaktan. Uzaktaki, soyut, hemen hemen yok bir şahsı sevmekten güzelini tasavvur edemiyorum. Yakında olmayan sevgili tahayyülde yaşatılır, hayalde yaşamak az evvel açıkladığım kaideye uygun olarak, onu kendine benzetmektir; yanında bulunmayacağından, o buna ne itiraz edebilir, ne müdahale: Sevdiğini hayalinde değiştirdikçe, kendine benzettikçe daha çok seversin, böylece denge korunmuş olur.

Sevmek! Sevmek esasında alıp başını gitmektir, sevgiliden uzaklaşan mutlak aşka yaklaşır, sevdiğini gönlünde kendi bildiğince yeniden yaratarak...”

Aşk, hayal ve gerçek

Aslında burada aşkın çok eski bir felsefî sorusuyla karşılaşıyoruz: İnsan bir başkasını gerçekten olduğu gibi sevebilir mi, yoksa onda daima kendi hayalinin bir yansımasını mı arar? Platon'un ‘’Şölen’’ adlı diyaloğunda aşk, insanı tek bir kişinin güzelliğinden hareketle güzelliğin kendisini aramaya yönelten bir güç olarak ele alınır. Attilâ İlhan'ın hayalî sevgilisiyle Platon'un güzellik anlayışı elbette aynı değildir. Ancak her iki yaklaşım da aşkın, görünen insanın ötesine geçen bir anlam taşıyabileceğini düşündürür.

Belki de burada asıl mesele, insanın hayal kurması değil, kendi hayaliyle karşısındaki insanın gerçekliği arasındaki farkı görebilmesidir. Çünkü sevmek, yalnızca bir başkasında kendimizi bulmak değil, onun bizden farklı bir insan olduğunu da kabul edebilmektir.

Üstelik hayalimizde yarattığımız sevgili yalnızca kişisel arzularımızın ürünü de değildir. İçinde yaşadığımız toplum, okuduğumuz romanlar, dinlediğimiz şarkılar, seyrettiğimiz filmler ve benimsediğimiz kültürel değerler de nasıl bir aşk aradığımızı belirler. Sosyolog Eva Illouz'un aşkın toplumsal ve kültürel koşullarına ilişkin çalışmaları, romantik duyguların yalnızca bireysel psikolojiyle açıklanamayacağını gösterir. İnsan, kimi seveceğine ilişkin beklentilerinin bir bölümünü de içinde yaşadığı kültürden öğrenir.

Bu bakımdan hayalimizde yarattığımız sevgili, yalnızca bizim hayalimiz değildir; içinde yaşadığımız çağın, toplumun ve kültürün de izlerini taşır.

Hani derler ya, “Uzaktan sevmek aşkların en güzelidir” diye...

Belki de uzaktan sevmenin güzelliği, sevgilinin uzakta olmasından değil, onun hayalimizde istediğimiz gibi yaşayabilmesinden kaynaklanır. Çünkü uzaktaki sevgiliyi hatırladığımız gibi saklar, özlediğimiz gibi düşünür, hayal ettiğimiz gibi severiz.

Ancak burada aşkın en büyük çelişkilerinden biriyle karşılaşırız: İnsan, sevdiği kişiyi hayalinde kusursuzlaştırdıkça onun gerçek kişiliğinden uzaklaşabilir. Böylece sevilen insanla hayal edilen sevgili arasında görünmez bir mesafe oluşur.

Attilâ İlhan da “Böyle Bir Sevmek” şiirinde bu duyguyu birkaç kelimeyle anlatır:

“Ne kadınlar sevdim zaten yoktular...”

Bu dizede beni en çok etkileyen, “sevdim” ile “yoktular” sözcüklerinin yan yana gelişidir. Çünkü sevmek, sevilen birinin varlığını gerektirir gibi görünür. Oysa şair, sevdiği kadınların zaten var olmadığını söyleyerek aşkın bu alışılmış mantığını tersine çevirir.

Buradaki yokluk, yalnızca ayrılığın veya kavuşamamanın yokluğu değildir. Belki de sevilen kadınlar, şairin onları hayal ettiği biçimde hiçbir zaman var olmamışlardır.

İşte bu nedenle şiir, yalnızca yaşanmış veya yaşanamamış aşkların değil, insanın kendi hayalinde yarattığı sevgiliye duyduğu özlemin de şiiridir.

İnsan bazen sevdiği kişiyi kaybettiği için değil, sevdiğini sandığı insanın gerçekte hiç var olmadığını fark ettiği için hüzünlenir.

Oysa aşkın en büyük yanılgısı, karşımızdaki insanı kendi hayallerimize benzetmeye çalışmaktır. En büyük olgunluğu ise onu, hayalimizdeki kişiden farklı olsa bile, kendi gerçekliği içinde sevebilmektir.
 
Attilâ İlhan'ın bu şiirini her okuyuşumda, aşkın insanı nasıl kendi hayalleriyle yüzleştirdiğini bir kez daha düşünürüm.

Bu ülkenin gündeminden, gamından, kederinden ve kasvetinden biraz olsun uzaklaşmak; içinizi ve ruhunuzu ısıtmak istiyorsanız bu şiiri okuyun derim.

Çünkü böyle bir sevmek görülmemiştir.

Arz ederim.

Osman AYDOĞAN

Böyle Bir Sevmek

Ne kadınlar sevdim zaten yoktular 
Yağmur giyerlerdi sonbaharla bir 
Azıcık okşasam sanki çocuktular 
Bıraksam korkudan gözleri sislenir. 

Ne kadınlar gördüm zaten yoktular 
Böyle bir sevmek görülmemiştir   
Hayır sanmayın ki beni unuttular 
Hala arasıra mektupları gelir 
Gerçek değildiler birer umuttular 
Eski bir şarkı belki bir şiir 

Ne kadınlar sevdim zaten yoktular 
Böyle bir sevmek görülmemiştir   
Yalnızlıklarımda elimden tuttular 
Uzak fısıltıları içimi ürpertir 
Sanki gökyüzünde bir buluttular 
Nereye kayboldular şimdi kimbilir 

Ne kadınlar sevdim zaten yoktular 
Böyle bir sevmek görülmemiştir.  

Attila İlhan