Türk Dili Kurultayları ve Dil Bayramı

26 Eylül 2020

‘’Türk dili, dillerin en zenginlerindendir. Yeter ki bu dil şuurla işlensin. Ülkesini, yüksek istiklalini korumasını bilen Türk milleti, dilini de yabancı diller boyunduruğundan kurtarmalıdır” düşüncesinde olan Mustafa Kemal Atatürk, Birinci Türk Tarih Kongresi'nin sona erdiği 11 Temmuz 1932 akşamı Çankaya Köşkü'nde birlikte olduğu dil ve tarih uzmanlarına, “Dil işlerini düşünecek zaman da gelmiştir. Ne dersiniz?” diye sorar. Önerinin olumlu karşılanması üzerine düşüncesini şu sözlerle açıklar: “Öyle ise Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti gibi bir de ona kardeş bir dil cemiyeti kuralım. Adı Türk Dili Tetkik Cemiyeti olsun.”

Ertesi gün, 12 Temmuz 1932'de Samih Rıfat, Ruşen Eşref Ünaydın, Celal Sahir Erozan ve Yakup Kadri Karaosmanoğlu tarafından hükûmete yapılan başvuruyla “Türk Dili Tetkik Cemiyeti” kurulur. Cemiyetin başkanlığına Samih Rıfat, genel sekreterliğine Ruşen Eşref Ünaydın getirilir. Cemiyet nizamnâmesinin 3. maddesine göre Reisicumhur Gazi Mustafa Kemal, Cemiyetin koruyucu başkanıdır.

Türk Dili Tetkik Cemiyetinin kuruluşunu, Cumhuriyet'in ilk yıllarında başlayan daha geniş bir kültürel dönüşümün içinde değerlendirmek gerekir. 1928'de gerçekleştirilen Harf Devrimi'nin ardından dil meselesi yalnızca alfabenin değiştirilmesiyle sınırlı kalmaz; yazı dili ile halkın konuştuğu dil arasındaki mesafe, Türkçenin söz varlığı, bilim ve eğitim dili olarak geliştirilmesi ve tarihî kaynaklarının araştırılması da Cumhuriyet'in kültür politikalarının temel meselelerinden biri hâline gelir. Nitekim 1931'de Türk Tarihi Tetkik Cemiyetinin, ertesi yıl da Türk Dili Tetkik Cemiyetinin kurulması, tarih ve dil çalışmalarının aynı kültürel arayışın iki önemli unsuru olarak ele alındığını gösterir.

Birinci Türk Dil Kurultayı

Türk Dili Tetkik Cemiyeti, kuruluşundan yaklaşık iki buçuk ay sonra, 26 Eylül 1932'de İstanbul'da Dolmabahçe Sarayı'nda Birinci Türk Dili Kurultayı'nı toplar. Yurt dışından dil bilimcilerin de katıldığı ve dokuz gün süren Kurultayı üç bine yakın dinleyici izler. Mustafa Kemal Atatürk de Kurultayın bütün oturumlarına katılarak sunulan bildirileri dinler ve çalışmalarla yakından ilgilenir.

Kurultaya yalnız dil uzmanları, edebiyat öğretmenleri ve yazarlar değil, halktan dileyenler de davet edilir. Saz şairleri, köylüler ve Anadolu'nun farklı kesimlerinden gelen temsilciler de toplantılara katılır. Birinci Türk Dili Kurultayı için yayımlanan bildiride bu anlayış, “Kadın erkek her Türk yurttaş Türk Dili Tetkik Cemiyeti üyesidir. Kendini kurultaya çağrılmış saymalıdır” sözleriyle ifade edilir. Böylece dil çalışmalarının yalnız uzmanların değil, dili konuşan ve yaşatan halkın da katıldığı geniş bir çalışma alanı olması amaçlanır.

Saz şairleri ile Anadolu'dan gelen köylü kadınların Kurultaydaki görüntülerini yazımın sonuna ekliyorum.

Birinci Türk Dil Kurultayı’nda davetliler arasında dil bilimcilerin yanı sıra Abdülhak Hâmid (Tarhan), Sâmipaşazâde Sezâi, Halit Ziya (Uşaklıgil), Cenab Şahabeddin, Hüseyin Cahit (Yalçın), Hüseyin Rahmi (Gürpınar), Mehmet Emin (Yurdakul), Ahmed Hâşim, Ahmed Râsim, Falih Rıfkı (Atay), Yunus Nadi gibi şair ve yazarlar, gazeteciler, Anadolu'nun farklı yörelerinden Yörük ve Türkmen topluluklarının temsilcileri de yer alır.

Kurultayın katılımcı yapısı, dönemin dil anlayışı bakımından ayrıca önem taşır. Bir yanda Osmanlı'nın son döneminden Cumhuriyet'e uzanan edebiyat dünyasının önemli isimleri; diğer yanda saz şairleri, köylüler ve Anadolu ağızlarını taşıyan halk temsilcileri aynı salonda buluşur. Bir bakıma burada yalnız farklı insanlar değil, Türkçenin farklı tarihsel ve toplumsal katmanları da yan yana gelir: Osmanlı'nın yazılı edebiyat dili ile halkın yaşayan Türkçesi, eski edebî birikim ile Cumhuriyet'in yeni dil arayışı aynı salonda karşılaşır. Bu tablo, dil meselesinin yalnızca dil bilimcilerin ve edebiyatçıların uzmanlık alanı olarak görülmediğini; konuşan, yazan ve dili kuşaktan kuşağa aktaran halkın da bu sürecin bir parçası sayıldığını gösterir. Çünkü bir dilin gerçek söz varlığı yalnız sözlüklerde ve yazılı metinlerde değil, onu gündelik hayatında yaşatan insanların hafızasında da bulunur.

Başkan Samih Rıfat, Kurultayın açış konuşmasında Türkçenin kendi millî imkânları içinde geliştirilmesi gerektiğini vurgular. Kurultay çalışmalarında yazı dili ile halk dili arasındaki mesafenin azaltılması da temel hedeflerden biri olarak ele alınır.

Kurultayda Türk Dili Tetkik Cemiyetinin tüzüğü üzerinde de çalışılır. Tüzükte Cemiyetin amacı şöyle belirlenir: "Türk Dili Tetkik Cemiyetinin amacı, Türk dilinin öz güzelliğini ve zenginliğini meydana çıkarmak, onu dünya dilleri arasında değerine yaraşır yüksekliğe eriştirmektir."

Birinci Türk Dil Kurultayında alınan kararlar

Kurultayda Türk dilinin kökeni, tarihî gelişimi ve diğer dillerle ilişkileri üzerinde durularak şu kararlar alınır:

- Türkçenin Sümer ve Hitit gibi en eski dillerle, Hint-Avrupa ve Sâmî dillerle karşılaştırılması,

- Türkçenin tarihî gelişiminin araştırılması ve karşılaştırmalı dil bilgisinin yazılması,

- Bir Türkçe sözlük çıkarılması, lehçeler ve terimler sözlüklerinin hazırlanması,

- Halk dilinde ve tarihî metinlerdeki Türkçe kökenli sözlerin taranması ve yayımlanması,

- Türkçede söz türetme ilkelerinin belirlenmesi ve bu ilkelere uygun biçimde Türkçe köklerden yeni sözler türetilmesi, özellikle yazı dilinde kullanılan yabancı kökenli kelimelerin yerini alacak öz Türkçe kelimelerin önerilmesi ve yaygınlaştırılması,

- Başka ülkelerde yayımlanan Türk diliyle ilgili yayınların toplanması, gerekli olanların Türkçeye çevrilmesi,

- Türk diliyle ilgili yazıların yer aldığı bir derginin çıkarılması ve gazetelerde dil konularına özel bir sayfa ayrılması.

Bu çalışma alanları doğrultusunda Cemiyetin faaliyetlerini Lügat-Istılah, Gramer-Sentaks, Derleme, Lenguistik-Filoloji, Etimoloji ve Yayın olmak üzere altı kol hâlinde sürdürmesi kararlaştırılır.

Kurultayın çalışma programında etimolojiye özel bir yer verilmesi de dikkat çekicidir. Etimoloji, bir kelimenin yalnızca hangi dilden geldiğini belirlemekten ibaret değildir; kelimelerin tarih boyunca geçirdiği ses, biçim ve anlam değişmelerini, başka kelimelerle olan ilişkilerini ve mümkün olduğu ölçüde en eski biçimlerini araştırır. Bu bakımdan bir dilin geçmişini araştırmak, aynı zamanda o dili konuşan toplumun başka toplumlarla kurduğu tarihî ve kültürel ilişkilerin izlerini sürmek anlamına gelir. Ancak diller arasındaki kelime alışverişi, tek başına bir dilin başka bir dilden türediğini göstermediği gibi, farklı dillerde birbirine benzeyen kelimelerin bulunması da doğrudan ortak bir kökenin kanıtı değildir. Böyle bir ilişkinin tarihî belgeler, düzenli ses denklikleri ve karşılaştırmalı dil biliminin yöntemleriyle ortaya konulması gerekir. Yaşayan diller tarih boyunca birbirlerinden kelime alır ve birbirlerine kelime verirler; bu alışveriş de dillerin ve toplumların tarihinin doğal bir parçasıdır.

Kurultay, Ruşen Eşref'in şu konuşmasıyla sona erer:

‘’Bir davayı bütün gerçekliği ile göz önüne getirmek, onu zaman ve mekân içindeki yerine, sırasına koymak, beynin laboratuvarında inceden inceye elenip dokunmuş bu işin nasıl bir iş olduğunu görmek, göstermek, düşünceleri o iş etrafında bir araya toplamak, o işten çıkan neticeleri ilerisi için hedef edinmek: İşte Mustafa Kemalce düşünüş bu demektir. Mustafa Kemalce düşünmek demek, tahlil ve terkip etmek, şuurlaştırmak, nizamlaştırmak, sistem haline koymak demektir. Bu usul Çanakkale'den dil kurultayına kadar aynı hızı ve sırayı gösterir. Bu da bizim milli bilincimizi arttırır milli kültürümüzü ortaya koyar. Bizde her Türk vatandaşı gibi atalarımıza layık olarak milli mirasımızı sonsuza dek koruyacağız...’’

Kurultayın son gününde şair ve yazar Halit Fahri Ozansoy, Kurultayın açılış günü olan 26 Eylül'ün her yıl “Dil Bayramı” olarak kutlanmasını önerir. Öneri Kurultay üyelerince oy birliğiyle kabul edilir. Böylece 26 Eylül, Türkçenin ve Türk dili çalışmalarının simgesel günü olarak “Dil Bayramı”na dönüşür.

İkinci Türk Dil Kurultayı

İkinci Türk Dil Kurultayı, 18–23 Ağustos 1934 tarihleri arasında yine İstanbul'da, Dolmabahçe Sarayı'nda toplanır. Mustafa Kemal Atatürk de Birinci Kurultayda olduğu gibi toplantıları yakından izler. Kurultayda Türkçenin dünya dilleri arasındaki yeri, tarihî gelişimi ve filolojisi ile dil inkılabının anlamı ve hedefleri üzerinde durulur; yerli ve yabancı bilim insanları bildiriler sunar. Ayrıca 1932'den sonra sürdürülen derleme, tarama, sözlük ve terim çalışmalarının sonuçları değerlendirilerek bundan sonraki çalışmaların yönü belirlenir.

Bu çalışmaların önemli ürünlerinden biri de 1934'te iki cilt hâlinde yayımlanan “Osmanlıcadan Türkçeye Söz Karşılıkları Tarama Dergisi” olur. Tarihî metinlerden ve halk dilinden derlenen Türkçe kelimelerden yararlanılarak Osmanlıca yazı dilinde kullanılan Arapça ve Farsça kökenli kelimelere Türkçe karşılıklar bulmak amaçlanır. Dönemin gazete ve dergileri de dilde özleşme çalışmalarına geniş yer verir.

İkinci Türk Dil Kurultayı'nda Cemiyetin adı da Türkçeleştirilerek “Türk Dili Araştırma Kurumu”na dönüştürülür. İki yıl sonra, 1936'da toplanan Üçüncü Türk Dil Kurultayı'nda ise kurum bugünkü “Türk Dil Kurumu” adını alır.

Ancak dil meselesi, yalnız hangi kelimelerin kullanılacağı veya yabancı kelimelerin yerine hangi karşılıkların önerileceği sorunundan ibaret değildir. Dil, insanın dünyayı adlandırdığı, kavramlaştırdığı ve düşüncesini başkalarına aktardığı temel araçtır. Alman düşünürü Wilhelm von Humboldt'un dil anlayışında da dil, düşüncenin tamamlandıktan sonra içine döküldüğü hazır bir kalıp değil, düşüncenin oluşmasına katılan canlı bir etkinliktir. Bu açıdan bakıldığında Cumhuriyet'in dil üzerindeki arayışı yalnız bir kelime hazinesi oluşturma çabası değil; eğitimden bilime, edebiyattan gündelik hayata kadar ortak ve işlek bir anlatım dili oluşturma arayışı olarak da değerlendirilebilir.

Üçüncü Türk Dil Kurultayı

Üçüncü Türk Dil Kurultayı, 24–31 Ağustos 1936 tarihleri arasında yine Dolmabahçe Sarayı'nda toplanır. Türkiye'den bilim insanlarının yanı sıra Almanya, Avusturya, Bulgaristan, Fransa, İngiltere, İtalya, Japonya, Macaristan, Polonya, Sovyetler Birliği ve Yunanistan'dan gelen yabancı dil bilimciler de Kurultaya katılır.

Üçüncü Türk Dil Kurultayı'nın ağırlık merkezini “Güneş-Dil Teorisi” oluşturur. Teori, insan dilinin ortaya çıkışını açıklamaya çalışırken Türkçeye çok eski ve kurucu bir rol yükleyen, çeşitli dünya dillerindeki kelimeleri Türkçe köklerle ilişkilendirmeye çalışan bir yaklaşım ortaya koyar. Kurultayda teori üzerine yerli ve yabancı bilim insanları tarafından çok sayıda bildiri sunulur ve tartışmalar yapılır.

Üçüncü Türk Dil Kurultayı'na çeşitli ülkelerden çok sayıda dil bilimci, Türkolog ve şarkiyatçı davet edilir. Yabancı katılımcıların bir bölümü Kurultayda bildiriler sunarken, toplantı ve özellikle Güneş-Dil Teorisi yabancı basının ve diplomatik çevrelerin de ilgisini çeker. Kurultayla ilgili haber, değerlendirme ve raporlar daha sonra farklı ülkelerde yayımlanır.

Üçüncü Türk Dil Kurultayı'na katılan yabancı bilim insanlarını, sundukları bildirileri ve Kurultayın yurt dışındaki yankılarını inceleyen önemli çalışmalardan biri, Hikmet Özdemir'in “Güneş-Dil Teorisine İlk Yabancı Tepkiler” başlıklı makalesidir (Folklor/Edebiyat, sayı 23, 2000/3, s. 5–37).

Hikmet Özdemir'in aktardığına göre, İngiliz The Times gazetesi 28 Ağustos 1936 tarihli sayısında Üçüncü Türk Dil Kurultayı'na geniş yer verir. Gazetenin İstanbul muhabiri, farklı ülkelerden tanınmış şarkiyatçı ve Türkologların Dolmabahçe Sarayı'ndaki toplantıya katıldıklarını, Atatürk'ün yabancı bilim insanlarıyla dillerin kökeni üzerine uzun süre görüştüğünü ve Kurultayda dillerin kökenine ilişkin yeni bir teorinin tartışıldığını aktarır. Haberde Güneş-Dil Teorisinin temel iddialarına da yer verilir.

Hikmet Özdemir'in çalışmasında, Türk Dil Kurumunun resmî davetiyle Üçüncü Türk Dil Kurultayı'na katılan yabancı bilim insanları şöyle sıralanır:

Prof. Anagnostopulos, Atina Üniversitesi Filoloji Profesörü,
Dr. Bartalini, İstanbul Üniversitesi Latince ve İtalyanca Lektörü,
Dr. Bombaçi, Napoli Şark Enstitüsü Profesörü,
Sir Denisson Ross, Londra Üniversitesi Şarkiyat Okulu Direktörü,
Prof. Gabidullin, Moskova Üniversitesi Şark Tarihi Profesörü,
Dr. Giese, Prusya Akademisi Üyesi,
Pere Hilarie De Barenton, Fransız Sümerolog,
Prof. Jean Deny, Paris Şark Dilleri Okulu Profesörü,
Dr. Kvergiç, Viyana Şark Filolojisi Doktoru,
Prof. Koji, Okubo, Japonya Türk-İslam Enstitüsü Direktörü,
Prof. Meşçaninof, Sovyetler Birliği İlimler Akademisi Üyesi,
Dr. Maitef, Sofya Kral Kütüphanesi Uzmanı,
Prof. Nemeth Gyula, Budapeşte Üniversitesi Felsefe Fakültesi Dekanı,
Prof. Samoiloviç, Sovyetler Birliği İlimler Akademisi Üyesi,
Prof. Zayançkovski, Varşova Üniversitesi Profesörü.

Bu geniş uluslararası katılım, Üçüncü Türk Dil Kurultayını yalnız Cumhuriyet'in dil politikası bakımından değil, dönemin Türkiye'sinin dünya dil bilimi çevreleriyle kurmaya çalıştığı ilişki bakımından da dikkat çekici bir toplantı hâline getirir.

Üçüncü Türk Dil Kurultayı'ndan yaklaşık iki ay sonra Mustafa Kemal Atatürk, 1 Kasım 1936'da Türkiye Büyük Millet Meclisinin beşinci dönem ikinci yasama yılını açış konuşmasında Türk Tarih Kurumu ile Türk Dil Kurumunun çalışmalarına geniş yer verir. Her iki kurumun çalışmalarını bilimsel bakımdan önemseyen Atatürk, onların gelecekteki kurumsal yapısına ilişkin beklentisini de açıkça dile getirir:

‘’Başlarında değerli Eğitim Bakanımız bulunan, Türk Tarih Kurumu ile Türk Dil Kurumunun her gün yeni gerçek ufuklar açan, ciddi ve aralıksız çalışmalarını övgü ile anmak isterim. Bu iki ulusal kurumun, tarihimizin ve dilimizin, karanlıklar içinde unutulmuş derinliklerini, dünya kültüründe başlangıcı temsil ettiklerini, kabul edilebilir bilimsel belgelerle ortaya koydukça, yalnız Türk ulusunun değil, bütün bilim dünyasının ilgisini ve uyanmasını sağlayan, kutsal bir görev yapmakta olduklarını güvenle söyleyebilirim. Tarih Kurumunun Alacahöyük'te yaptığı kazılar sonucunda, ortaya çıkardığı beş bin beş yüz yıllık maddi Türk tarih belgeleri, dünya kültür tarihinin yeni baştan incelenmesini ve derinleştirilmesini gerektirecektir. Birçok Avrupalı bilim adamının katılması ile toplanan son Dil Kurultayının aydınlık sonuçlarını görmekle çok mutluyum. Bu ulusal kurumların az zaman içinde ulusal akademilere dönüşmesini dilerim. Bunun için, çalışkan tarih, dil ve bilim adamlarımızın, bilim dünyasınca tanınacak orijinal eserlerini görmekle mutlu olmanızı dilerim.’’

Türk Dil Kurultaylarının amaçları

Türk Dil Kurultaylarının amaçlarını yalnızca yabancı kökenli kelimelere Türkçe karşılıklar bulmak veya Türk dünyasıyla dil bağlarını güçlendirmekle sınırlamak doğru olmaz. Kurultaylarda ortaya konulan çalışma programı; Türkçenin tarihî kaynaklarının araştırılmasından halk ağızlarının derlenmesine, sözlük ve dil bilgisi çalışmalarından bilim ve kültür dilinin geliştirilmesine kadar geniş bir alanı kapsar. Bunun yanında dil, Cumhuriyet'in millet ve ortak kimlik anlayışının da önemli unsurlarından biri olarak görülür. Nitekim siyaset bilimci Benedict Anderson'ın daha sonra “hayal edilmiş cemaat” kavramıyla açıklayacağı üzere, birbirini hiç tanımayan milyonlarca insanın kendisini aynı topluluğun parçası olarak düşünmesinde ortak dil, basın, eğitim ve kültür güçlü bir bağ oluşturur. Cumhuriyet'in dil çalışmalarını da bu bakımdan yalnız bir dil düzenlemesi olarak değil, ortak bir kamusal ve kültürel alan oluşturma arayışının parçası olarak değerlendirmek mümkündür.

Türk Dil Kurumunun statüsünün değiştirilmesi

Mustafa Kemal Atatürk'ün Türk Dil Kurumuna verdiği önemi gösteren belgelerden biri de 5 Eylül 1938 tarihli vasiyetnamesidir. Atatürk, el yazısıyla hazırladığı vasiyetnamesinin 6. maddesinde, İş Bankası tarafından nemalandırılan nakit ve hisse senetlerinin yıllık gelirinden belirlediği ödemeler yapıldıktan sonra kalan miktarın “yarı yarıya, Türk Tarih ve Dil kurumlarına tahsis” edilmesini ister. Böylece Türk Dil Kurumu ile Türk Tarih Kurumunun çalışmalarını kendisinden sonra da sürdürebilmeleri için bu iki kuruma sürekli bir gelir kaynağı bırakır.

Türk Dil Kurumunun 1932'de bir cemiyet olarak başlayan kurumsal yapısı, 12 Eylül 1980 askerî müdahalesinden sonra önemli bir değişikliğe uğrar. 1982 Anayasası'nın 134. maddesiyle Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumunun, yeni oluşturulan Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu çatısı altında yeniden düzenlenmesi öngörülür. Ardından 11 Ağustos 1983'te kabul edilen 2876 sayılı Kanunla bu yeni kurumsal yapı hayata geçirilir. Böylece Türk Dil Kurumu, dernek statüsündeki yapısından çıkarılarak kamu hukuku çerçevesinde yeniden düzenlenir ve Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumuna bağlı bir kurum hâline gelir.

Ancak bu kurumsal değişiklik, Atatürk'ün vasiyetnamesinde Türk Dil Kurumu ile Türk Tarih Kurumuna bıraktığı mali hakları ortadan kaldırmaz. Nitekim Anayasa'nın 134. maddesi, Atatürk'ün vasiyetnamesinde bu iki kurum için öngördüğü mali menfaatlerin saklı olduğunu ve kendilerine tahsis edileceğini açıkça hükme bağlar. Böylece bir taraftan Türk Dil Kurumunun hukuki ve idari yapısı değiştirilirken, diğer taraftan Atatürk'ün vasiyetinden doğan mali hakları anayasal güvence altında tutulur.

Bununla birlikte, Türk Dil Kurumunun dernek statüsünden çıkarılarak yeni bir kurumsal yapıya kavuşturulması, eski Türk Dil Kurumu üyeleri arasında önemli tartışmalara yol açar. Bu değişikliğe karşı çıkan eski kurum üyelerinden bazıları ile çeşitli bilim insanları, yazarlar, sanatçılar ve aydınlar daha sonra yeni bir örgütlenmeye giderler. Aralarında Ali Püsküllüoğlu, Sevgi Özel, Bahriye Üçok, Mustafa Ekmekçi, Gülten Akın ve Talip Apaydın'ın da bulunduğu kurucular, 22 Nisan 1987'de Dil Derneğinin kurulması için başvuruda bulunurlar. Dernek, 26 Mayıs 1987'de tüzel kişilik kazanarak çalışmalarına başlar.

Dil Bayramı

Dil elbette yalnız devlet kurumlarının, kurultayların veya dil bilimcilerin çalışmalarıyla yaşamaz. Onu asıl yaşatan, her gün konuşan, yazan, okuyan ve yeni kuşaklara aktaran insanlardır. Kelimeler zaman içinde değişir; bazıları unutulur, bazıları başka dillerden gelir, bazıları yeniden doğar. Fakat dil bütün bu değişimin içinde toplumun hafızasını taşımaya devam eder. Bu nedenle bir dili korumak, onu değişmez hâle getirmek değil; tarihini ve imkânlarını bilerek onu doğru, açık, zengin ve yaşayan bir anlatım aracı olarak gelecek kuşaklara aktarabilmektir.

Birinci Türk Dil Kurultayının aldığı kararla her yıl 26 Eylül ‘’Dil Bayramı’’ olarak kutlanmaktadır. Dilimizin ve millî kimliğimizin bayramı olan bu günde, başta Gazi Mustafa Kemal Atatürk olmak üzere Türkçemize emek veren herkesi saygı ve minnetle anıyorum.

Dil Bayramımız kutlu olsun… 

Osman AYDOĞAN

Birinci Türk Dil Kurultayına katılan üyeler: