Lukretius

09 Mart 2019

Dinin siyasete alet edilmesi

Dinin siyasete alet edilmesi yeni bir olgu değildir; tarihi neredeyse dinler tarihi kadar eskidir. Siyasal iktidarların dinî inançları kendi meşruiyetlerini güçlendirmek, toplumsal destek sağlamak ve siyasal tercihleri yönlendirmek amacıyla kullanmalarının tarihte sayısız örneği bulunuyor. Bu durum, siyasal otoritenin dinî otoriteyle özdeşleştirilmesine, siyasal bağlılığın dinî bir yükümlülük gibi sunulmasına ve siyasal eleştirinin inanç üzerinden değerlendirilmesine yol açabiliyor.

Yakın tarihe bakacak olursak, Avrupa Birliği Uyum Komisyonu Başkanı ve AKP Şanlıurfa Milletvekili Mehmet Kasım Gülpınar, bir seçim öncesinde dinin siyasete alet edilmesinin dikkat çekici bir örneğini veriyor. AKP Milletvekili Gülpınar, “Erdoğan'ı desteklemenin imanın gereği” olduğunu söyleyerek, “Yarın mahşerde Allah'ın karşısına çıktığınız zaman, Allah o emaneti bize verdiğinizden dolayı size inşallah hiçbir hesap sormayacak” diye konuşuyor. (Sözcü, 3 Mart 2019; Haberderin, 3 Mart 2019) Sözcü – 3 Mart 2019

AKP Şanlıurfa Milletvekili Mehmet Kasım Gülpınar, bu sözleriyle dini siyasete alet ettiği yönündeki eleştirilere de şu karşılığı veriyor: “Neden kullanmayayım ki arkadaşlar? Sen de kullan. Din benim tekelimde değil ki...” (Karar, 8 Mart 2019; Yurt, 8 Mart 2019) Karar – 8 Mart 2019 ,  Yurt – 8 Mart 2019

Bu sözler karşısında, din dışında hemen her konuda ahkâm kesen Diyanet İşleri Başkanlığından ise zerre bir tepki, gıdım bir açıklama gelmiyor. Oysa bir siyasal tercihin imanın gereği olarak sunulması, yalnızca dinin siyasete alet edilmesi değil, aynı zamanda siyasal iktidara dinî bir dokunulmazlık kazandırılması anlamına geliyor. Hiç kimsenin Allah adına konuşma ve insanların ahirette nasıl yargılanacaklarına hükmetme yetkisi bulunmuyor. Böyle bir anlayış, teolojik açıdan dinî hükümlerin siyasal çıkarlara göre yorumlanmasına, sosyolojik açıdan toplumun inananlar ve inanmayanlar şeklinde ayrıştırılmasına, siyasal açıdan iktidarın kutsallaştırılmasına ve felsefi açıdan eleştirel aklın yerini sorgusuz itaate bırakmasına yol açabiliyor. Dinin siyasal çıkarlar uğruna kullanılmasına karşı sessiz kalınması ise bu anlayışın toplumda normalleşmesine zemin hazırlıyor.

Romalı bir şair ve filozof: Lukretius

Siyasal iktidarın dinî inançlarla meşrulaştırılmaya çalışılması, bana yaklaşık iki bin yıl önce, MÖ 1. yüzyılda yaşamış Romalı şair ve filozof Titus Lucretius Carus'u (Lukretius) ve onun dinî inançların insan davranışları üzerindeki etkisine ilişkin şu ünlü sözünü anımsatıyor:

“Tantum religio potuit suadere malorum.”

“Din, insanları ne büyük kötülüklere sürükleyebilmiştir!”

Lukretius'un bu sözünde eleştirdiği, dinî inançların varlığı değil, kutsallık adına insanların korkutulması ve kötülüğe yönlendirilmesidir. Sözün günümüz açısından anlamı ise şöyle ifade edilebilir: Dinî inançların aklın, vicdanın ve ahlaki sorumluluğun önüne geçirilmesi, insanları büyük kötülüklere sürükleyebilir. Bir başka ifadeyle, burada eleştirilen insanların dinî inançları değil, bu inançların başkaları üzerinde baskı kurmak, insanları yönlendirmek ve siyasal iktidarı meşrulaştırmak amacıyla kullanılmasıdır.

Lukretius bu sözü ‘’De Rerum Natura’’ (Evrenin Yapısı) adlı eserinde, Yunan mitolojisinde Agamemnon'un kızı İphigeneia'nın kurban edilmesini anlattıktan sonra söylüyor.

Efsaneye göre, Truva Seferi'ne çıkmaya hazırlanan Yunan donanması, elverişsiz rüzgârlar nedeniyle Aulis Limanı'ndan ayrılamıyor. Tanrıça Artemis'in öfkesini yatıştırmak ve donanmanın yola çıkmasını sağlamak amacıyla, kâhinlerin isteği üzerine Agamemnon'un kızı İphigeneia kurban ediliyor. Lukretius, dinî inançların insanları nasıl korkunç eylemlere yöneltebildiğini bu trajedi üzerinden anlatıyor.

Böylece Lukretius, iki bin yıl öncesinden, dinî inançların ve kutsallık iddialarının insanları kötülüğe yöneltmek için kullanılabileceğine dikkat çekiyor. Onun eleştirisi, dinî gerekçelerle gerçekleştirilen eylemlerin yalnızca kutsallık iddiasıyla haklı gösterilemeyeceğini ortaya koyuyor.

Mademki söz Lukretius'a geldi, devam edeyim o zaman.

Lukretius

Lukretius'un yaşamı konusunda kesin bilgiler oldukça sınırlıdır. Genellikle MÖ 99/98–55 yılları arasında yaşadığı kabul edilmekle birlikte doğum ve ölüm tarihleri tartışmalıdır. Umberto Eco, Antik Roma (Çeviren: Leyla Tonguç Basmacı, Alfa Yayınları, s. 367) adlı eserinde, Lukretius'un bir aşk iksiri içtikten sonra aklını kaybettiğini, aklının başında olduğu dönemlerde eserlerini yazdığını ve 44 yaşında intihar ettiğini aktarıyor. Ancak bu anlatının tarihsel güvenilirliği doğrulanamıyor.

Söz konusu bilgiler, esas olarak MS 4. yüzyılda yaşamış Aziz Hieronymus'un (Jerome) Chronicon adlı eserine dayanıyor. Aelius Donatus'un ‘’Vita Vergilii’’ (Vergilius'un Yaşamı, Universitaire Bibliotheken Leiden, 2015) adlı eserinde yer alan bilgiler de Lukretius'un ölüm tarihinin belirlenmesinde kullanılıyor. Bununla birlikte, aşk iksiri nedeniyle delirdiği ve intihar ettiği iddialarını doğrulayan bağımsız tarihsel kanıtlar bulunmuyor. Bu anlatının, Lukretius'un dinî inançlara yönelik eleştirilerinden etkilenmiş olabileceği ileri sürülse de böyle bir bağlantı kesin olarak kanıtlanmış değildir.

Lukretius hakkında çağdaşı Cicero'nun tanıklığı ise daha güvenilir bir kaynaktır. Cicero, MÖ 54 yılında kardeşi Quintus'a yazdığı mektupta Lukretius'un şiirlerinden söz ederek onun hem şiirsel dehasını hem de sanatındaki ustalığını övüyor. (Cicero, ‘’Kardeşim Quintus'a Mektuplar’’, Hel Yayıncılık, 2016)

Böylece Lukretius'un yaşamı hakkında aktarılan rivayetlerle, çağdaşlarının eserine ilişkin tanıklıklarını birbirinden ayırmak gerekiyor. Nitekim günümüze ulaşan ‘’De Rerum Natura’’, onun düşünsel ve edebî kişiliğini tanımamızı sağlayan en önemli kaynak olmayı sürdürüyor.

De Rerum Natura

Lukretius'un Latince yazdığı, altı kitaptan ve yaklaşık 7.400 dizeden oluşan ‘’De Rerum Natura’’ (Evrenin Yapısı) adlı eseri, Helenistik felsefenin önemli düşünürlerinden Epikür'ün öğretisini şiirsel bir dille açıklıyor. Evrenin atomlardan ve boşluktan oluştuğunu, doğadaki varlıkların sürekli değiştiğini savunan Lukretius, doğa olaylarını tanrıların müdahalesiyle değil, doğal nedenlerle açıklamaya çalışıyor. Bu yönüyle, evrende tanrısal bir düzen ve amaç bulunduğunu savunan Stoacı dünya görüşünden ayrılıyor.

Lukretius'un atomların hareketindeki küçük sapmaları açıklayan ‘’clinamen’’ düşüncesi, zorunluluk ve özgür irade tartışmasıyla ilişkilendiriliyor. Ona göre doğayı akıl yoluyla kavramak, insanı tanrılardan ve ölümden duyduğu korkulardan kurtararak ruhsal dinginliğe (ataraksia) ulaştırabiliyor. Lukretius, toplumun, dilin ve siyasal kurumların ortaya çıkışını da doğaüstü müdahaleler yerine insanların ihtiyaçları, deneyimleri ve karşılıklı ilişkileriyle açıklıyor. İnsanların güvenlik ve birlikte yaşama gereksinimleriyle geliştirdikleri karşılıklı anlaşmaların, toplumsal düzenin ve adalet anlayışının oluşmasında rol oynadığını belirtiyor.

Lukretius, evrenin sınırsız olduğunu, atomlardan ve boşluktan oluştuğunu savunuyor. Ona göre evrende, tıpkı canlılar gibi doğan, gelişen ve yok olan sayısız dünya bulunuyor. Doğadaki bütün varlıklar, atomların birleşmesi ve ayrılması sonucunda meydana geliyor. Lukretius, canlı türlerinin de doğanın işleyişi içinde ortaya çıktığını, çevre koşullarına uyum sağlayamayanların yok olduğunu anlatıyor. Bu düşünceler, doğal seçilim anlayışının bazı unsurlarını çağrıştırsa da Darwin'in modern evrim kuramıyla özdeşleştirilemez.

Lukretius'a göre beden ve ruh birbirinden bağımsız, biri maddi diğeri ölümsüz iki ayrı varlık değildir. Ruh da beden gibi atomlardan oluşuyor; bedenin ölümüyle birlikte ruh da dağılıyor. Bu nedenle ölümden sonra bilincin devam etmediğini savunuyor. Onun ölüm korkusuna karşı geliştirdiği felsefenin temelinde de bu düşünce bulunuyor: Ölümden sonra acı çekecek veya cezalandırılacak bir bilinç kalmadığına göre insanın ölümden korkmasına gerek bulunmuyor.

Lukretius, Epikürcü atomculuğun temel ilkelerinden biri olan “Hiçten hiçbir şey doğmaz ve hiçbir şey bütünüyle yok olmaz” düşüncesini savunuyor. Varlığı madde ve boşluk olarak iki temel unsura ayırıyor. Maddi varlıklar, sayı bakımından sonsuz, biçimleri bakımından ise sınırlı çeşitlilikteki atomların birleşmesinden meydana geliyor. Atomlar yok olmuyor; ancak onların oluşturduğu bileşik varlıklar sürekli değişiyor ve çözülüyor. Bu yaklaşım, doğanın işleyişini doğaüstü nedenlere başvurmadan açıklama çabasının temelini oluşturuyor.

Lukretius'un ‘’De Rerum Natura’’ adlı eserinin birinci kitabı, tanrıça Venüs'e seslenen ünlü ''Venüs İlahisi'' ile başlıyor. Latin edebiyatının önemli şiirsel örneklerinden biri kabul edilen bu bölüm, eserin ilk 43 dizesini kapsıyor. Doğanın yaratıcı ve üretken gücünü simgeleyen Venüs'e seslenmesi, tanrıların insan yaşamına müdahale etmediğini savunan Lukretius'un felsefesi açısından dikkat çekici bir özellik taşıyor. Burada Venüs, yalnızca mitolojik bir tanrıça değil, doğanın yaşamı meydana getiren gücünün şiirsel simgesi olarak da yorumlanabiliyor. Böylece Lukretius, geleneksel mitolojinin imgelerini kullanarak mitolojik açıklamalardan bağımsız bir doğa anlayışını anlatıyor.

Lukretius'un ölümünden sonra eserinin Cicero tarafından yayıma hazırlandığına ilişkin tarihsel bir rivayet bulunuyor. Ancak Cicero'nun eseri tamamladığı ve düzenlediği kesin olarak bilinmiyor. Buna karşılık Cicero'nun Lukretius'un şiirlerinden övgüyle söz ettiği biliniyor. Daha sonraki dönemlerde Seneca eserlerinde, Michel de Montaigne ise ‘’Denemeler’'inde Lukretius'un düşüncelerine ve dizelerine yer veriyor.

Lukretius'un dinî inançlara yönelik eleştirileri, Hristiyan düşünce geleneğinde de tartışmalara konu oluyor. İncil'i Latinceye çeviren ve çevirmenlerin koruyucu azizi kabul edilen Aziz Hieronymus (Jerome), Lukretius'un bir aşk iksiri nedeniyle delirdiğini ve intihar ettiğini aktarıyor. Bu anlatı sonraki yüzyıllarda da tekrarlanıyor; ancak tarihsel güvenilirliği doğrulanamıyor. Hieronymus'un Lukretius'un şiirlerinin etkisine kapıldığını fark edince paniğe kapılıp tövbe ettiği de anlatılıyor. Bununla birlikte, bu olayın gerçekleştiğini gösteren güvenilir bir tarihsel kanıt henüz ortaya konulamıyor. Lukretius'un düşünceleriyle Hristiyan teolojisi arasındaki temel ayrılıklar ise özellikle ruhun ölümlülüğü, tanrısal müdahale ve ölümden sonraki yaşam konularında belirginleşiyor.

Rönesans ve Shakespeare üzerine çalışmalarıyla tanınan Harvard Üniversitesi profesörü ve edebiyat tarihçisi Stephen Greenblatt, Lukretius'u anlattığı ‘’Sapma’’ (Can Yayınları, 2013) adlı kitabında, ‘’De Rerum Natura’’ eserinin 1417 yılında yeniden keşfedilmesini Rönesans ve modern düşüncenin gelişimi açısından önemli bir dönüm noktası olarak değerlendiriyor. Greenblatt'a göre eserin yeniden dolaşıma girmesi, Antik Çağ'ın doğa, insan ve evren anlayışının yeniden tartışılmasına katkıda bulunuyor.

Lukretius'un ‘’De Rerum Natura’’ adlı eseri, 1417 yılında İtalyan hümanist Gian Francesco Poggio Bracciolini tarafından bir manastır kütüphanesinde yeniden keşfediliyor. Manastırın kesin yeri bilinmemekle birlikte Almanca konuşulan bölgelerde bulunduğu düşünülüyor. Antik Çağ'ın düşünsel mirasının Rönesans Avrupa'sında yeniden tanınmasına katkıda bulunan bu keşif, Lukretius'un eserine yönelik ilgiyi de canlandırıyor.

De Rerum Natura'nın Avrupa dillerindeki yayınları

Lukretius'un De ‘’Rerum Natura’’ adlı eseri, yeniden keşfedilmesinden sonra Avrupa düşünce ve edebiyatında ilgi görmeye devam ediyor. Almancada Klaus Binder'in ‘’Über die Natur der Dinge / De rerum natura’’ (Lambert Schneider in Herder, 2016) adlı çevirisi ve Hugo Purmann'ın ‘’Neue Beiträge zur Kritik des Lucretius’’ (1849; Kessinger Publishing, 2010) adlı incelemesi; İngilizcede ise Bonnie A. Catto'nun ‘’Lucretius: Selections from De Rerum Natura’’ (Bolchazy-Carducci Publishers, 1998), John Godwin'in ‘’Selections from the De Rerum’’ Natura (Bristol Classical Press, 2011), P. M. Brown'ın ‘’De Rerum Natura I’’ (Bristol Classical Press, 1991) ve C. D. N. Costa'nın ‘’De Rerum Natura V’’ (Oxford University Press, 1984) adlı açıklamalı metin çalışmaları, eserin farklı dönemlerde nasıl incelendiğini gösteriyor. Böylece Lukretius'un doğa, insan ve evrene ilişkin düşünceleri, iki bin yılı aşan bir zaman diliminde felsefi ve edebî tartışmaların konusu olmayı sürdürüyor.

Türkçede De Rerum Natura

Lukretius'un ‘’De Rerum Natura’’ adlı eseri, Tomris Uyar ve Turgut Uyar'ın çevirisiyle ‘’Evrenin Yapısı’’ adı altında Türkçeye kazandırılıyor. İlk olarak Hürriyet Yayınları tarafından 1974 yılında yayımlanan eser, daha sonra İyi Şeyler Yayıncılık (2000) ve Norgunk Yayıncılık (2011) tarafından yeniden yayımlanıyor. Eserin ayrıca Arya Yayıncılık (2011) baskısı ve İsmet Zeki Eyüboğlu'nun çevirisiyle yayımlanan ‘’Varlığın Yapısı, De Rerum Natura’’ (Bilimya, 2017) adlı baskısı bulunuyor.

Tomris Uyar ve Turgut Uyar'ın çevirisi: Evrenin yapısı

Tomris Uyar ile Turgut Uyar'ın ‘’Evrenin Yapısı’’ çevirisi, Türk Dil Kurumu Çeviri Ödülü'nü kazanıyor. Tomris Uyar, ‘’Gündökümü: Bir Uyumsuzun Notları’’ (Yapı Kredi Yayınları, 2003) adlı güncesinde, 28 Eylül 1975 tarihinde bu ödülün kendisinde uyandırdığı sevinci ve Lukretius'la kurduğu edebî yakınlığı şöyle anlatıyor:

“… Ankara'da dostlardan anladığım kadarıyla, hepsi ödülü Lükrettin'in alışına en az bizim alışımız kadar sevinmiş. Çünkü seveni çok adamcağızın. Hayat dolu, zeki, anlayışlı bir arkadaş Lukretius, yaman bir şair üstelik; çeviri süresi içinde bildik bir dünyanın ötelerini sezdirdi bana. Onu çağdaşım diye düşünüyorum; bizim evde uzun süre kaldığı, gündelik yaşamımıza katıldığı için de Lükrettin adını taktım kendisine; kızacağını hiç sanmam. Bu hızlı günler boyunca, yanımdan hiç ayrılmadı. Boyuna onun şerefine bardaklar kalktı. Ben de sevincimi gölgeleyen şeyleri unutup keyiflenmeye çalıştım.”

Tomris Uyar'ın bu sözleri, Lukretius'un yalnızca Antik Çağ'ın bir filozofu değil, iki bin yıl sonra bile düşünceleri ve şiirleriyle insanlara seslenebilen bir edebiyatçı olduğunu gösteriyor. Uyar'ın ona “Lükrettin” adını vermesi ise çevirinin yalnızca diller arasında değil, farklı çağların insanları arasında da düşünsel ve duygusal bir yakınlık kurabildiğinin güzel bir örneğini oluşturuyor.

Lukretius'un şiirinden örnekler

Lukretius, ‘’De Rerum Natura’’ adlı eserinde felsefi düşüncelerini yalnızca akıl yürütmelerle değil, şiirin anlatım gücüyle de ortaya koyuyor. Eserinde insanın bitmeyen arzularını, yaşamın geçiciliğini, evrenin sınırsızlığını ve varlığın atomlardan oluştuğunu şiirsel bir dille anlatıyor. Aşağıdaki dizeler, onun insan yaşamına, doğaya ve evrene ilişkin düşüncelerini yansıtan örneklerden bazılarıdır.

‘’Nasılsa değişmiyor yaşamımızın çerçevesi
Ve yeni bir tat sunmuyor doğa
Yaşamakta direnenlere.
Ne değerli oluyor
Elde edemediklerimiz
Bir kere de elde ettik mi, başka şeye yöneliyor tutku.
Dinmez, onulmaz bir susuzlukla bağlıyız yaşama
Ama gelecek ne getirirmiş, orasını bilmiyoruz.’’

''Her şey birbiriyle sınırlandırılmış, görüyoruz:
Hava tepelerle ve tepeler havayla.
Toprak sınır çiziyor denize, deniz karalara,
Oysa evreni sınırlayacak bir şey yok dışında.
Sınırsız uçurumun boşluğu bundandır
Öyle ki şimşekler bile geçemez onu.''

"Varlıklar hiçlikten doğamaz, Memmius! (*)
ve hiçliğe dönmeyeceklerdir doğduktan sonra.
belki kuşkulanıyorsun dediklerimden
çünkü gözle görülmez sözünü ettiğim atomlar
sana bir kanıt daha: görülmedikleri halde
varlıklarını kabulleneceğin gövdeler üstüne."

(*) Memmius: Gaius Memmius, MÖ 1. yüzyılda yaşamış Romalı siyasetçi, hatip ve edebiyatla ilgilenen bir aristokrattır. Lukretius, ‘’De Rerum Natura’’ adlı eserini ona ithaf ediyor.

Görüldüğü gibi Lukretius, doğayı ve evreni yalnızca felsefi düşüncelerle açıklamıyor; bu düşünceleri şiirin estetik gücüyle de anlatıyor. Böylece akıl ve gözlemle ulaşılan bilgiyi edebiyatın diliyle birleştirerek bilim, felsefe ve sanat arasında iki bin yıl öncesinden bir köprü kuruyor.

Bu düşünceleri geliştiren Lukretius, MÖ 55 yılı dolaylarında, henüz kırklı yaşlarındayken hayata veda ediyor.

Lukretius'un sözleri

Lukretius'un ‘’De Rerum Natura’’ adlı eserinde, doğa, insan, yaşam ve ölüm üzerine dikkat çekici düşünceleri bulunuyor. Bunlardan bazıları şöyle:

“İnsanlar yaşatarak yaşar birbirini ve hayat meşalesini birbirine devreder koşucular gibi.” (Kitap II, 75–79)

“Çocukların kör karanlıktan korktuğu gibi biz de aydınlıktan korkarız.” (Kitap II, 55–61; anlam aktarımı)

“Ölümü geciktirmek sonsuzluğu kısaltmaz.” (Kitap III, 1087–1088; anlam aktarımı)

“Niçin hayat sofrasından, karnı doymuş bir davetli gibi kalkıp gidemiyorsun?” (Kitap III, 938–939)

Lukretius'un bu sözlerinde, insanın ölüm karşısındaki korkusu, yaşamın geçiciliği ve bitmeyen arzularının yarattığı huzursuzluk öne çıkıyor. Ona göre insanın özgürleşmesi, yalnızca dış baskılardan kurtulmasına değil, kendi korkularını ve tutkularını akıl yoluyla aşmasına da bağlıdır.

Fazla din

Girişte Lukretius'un ne dediğini hatırlayalım:

“Din, insanları ne büyük kötülüklere sürükleyebilmiştir!”

Lukretius'un iki bin yıl önce yaptığı bu uyarı, dinî inançların siyasal iktidar ve çıkar ilişkileri içinde kullanılmasının doğurabileceği tehlikeler açısından günümüzde de önemini koruyor. Burada sorun, insanların ne kadar inandıkları değil, dinin insan yaşamı ve toplum üzerinde ne ölçüde bir baskı, korku ve itaat aracına dönüştürüldüğüdür. Bu anlamda “fazla din”, inancın derinliğini değil, dinî otoritenin kendi alanını aşarak siyasal iktidara, hukuka, bireysel özgürlüklere ve insanların vicdanlarına hükmetmeye başlamasını ifade ediyor. Böylece siyasal otorite kutsallaştırılıyor, eleştiri dinî itaatsizlik gibi gösteriliyor ve siyasal iktidarın hukuk, akıl ve kamu yararı ölçütleriyle değerlendirilmesi güçleşiyor.

Muhtemeldir ki dini siyasal çıkarları için kullananlar, Lukretius'un bu sözünü onun Epikürcü düşüncesi nedeniyle önemsemeyeceklerdir. O hâlde aynı eleştiriyi İslam düşünce geleneğinden bir örnekle hatırlatalım.

İbnü'l Arabî, ‘’Fütûhât-ı Mekkiye’’ (Esma Yayınları, 2001) adlı eserinde, Sebte kentinde karşılaştığı hocası İbnü's-Sâig'den şu sözü aktarıyor:

“Dünyayı def ve flüt ile yiyip bitirmek, benim indimde din ile yiyip bitirmekten daha iyidir. Elinden geldiği kadar dince lânet etmekten kaçın.”

Dinin dünyevi çıkarlar uğruna kullanılmasına yönelik eleştiri, Kur'an'da da açıkça yer alıyor. Tevbe suresinin 34. ayetinde, din adamlarından bazılarının insanların mallarını haksız yollarla yemeleri ve onları Allah'ın yolundan alıkoymaları eleştiriliyor. Nahl suresinin 116. ayetinde ise insanların kendi uydurdukları helal ve haram hükümlerini Allah'a isnat etmeleri kınanıyor. Her iki ayette de dinî otoritenin kişisel çıkarlar için kullanılması ve insan iradesinin Allah adına ileri sürülen hükümlerle yönlendirilmesi sorunu öne çıkıyor. Dolayısıyla dinin siyasal ve kişisel çıkarlara alet edilmesine yönelik eleştiri, yalnızca din dışı felsefi yaklaşımlarda değil, İslam'ın kendi temel kaynaklarında da karşılık buluyor.

Lukretius, Epikürcü doğa felsefesinden hareketle dinî korkuların insanları kötülüğe yöneltebilmesini eleştirirken, İbnü'l Arabî'nin aktardığı söz, dinin dünyevi çıkarlar uğruna kullanılmasını ahlaki bir sorun olarak ortaya koyuyor. Kur'an'ın ilgili ayetleri ise dinî otoritenin kişisel çıkarlar için kullanılmasına ve Allah adına keyfî hükümler ileri sürülmesine karşı uyarıda bulunuyor. Böylece farklı felsefi ve teolojik temellere dayanan bu yaklaşımlar, dinin kişisel ve siyasal çıkarların aracı hâline getirilmesinin doğurabileceği tehlikeler konusunda ortak bir uyarıda bulunuyor.

Sonuç

Din, insanın vicdanında bir inanç ve ahlak meselesi olmaktan çıkarılıp siyasal iktidarın meşruiyet aracına dönüştürüldüğünde, yalnızca dinin anlamı değişmiyor; siyasetin niteliği, toplumun düşünme biçimi ve insanın özgürlüğü de değişiyor. İnanç, bireyin vicdanından alınarak iktidarın hizmetine sunuluyor; ahlakın yerini itaat, sorgulamanın yerini kabullenme, hukukun yerini kutsallık iddiaları alıyor. Böylece siyasal iktidar, yaptığı işlerin hesabını halka vermek yerine kendisini ilahi iradeyle özdeşleştirerek hesap vermekten kaçınabiliyor.

Nitekim Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 15 Temmuz 2016 darbe girişiminin ardından, 3 Ağustos 2016 tarihinde Diyanet İşleri Başkanlığının düzenlediği Olağanüstü Din Şûrası'nda, Fethullah Gülen yapılanmasına geçmişte destek verdiklerini ve yapılanmanın gerçek yüzünü daha önce ortaya çıkaramadıklarını kabul ederek hem Allah'a hem millete hesap verme sorumluluğundan söz ediyor ve af diliyor. (Anadolu Ajansı, 3 Ağustos 2016; TRT Haber, 3 Ağustos 2016) Anadolu Ajansı, 3 Ağustos 2016 ve TRT Haber, 3 Ağustos 2016.

Ancak siyasal sorumluluk, yalnızca pişmanlık bildirmekle veya Allah'tan ve milletten af dilemekle ortadan kalkmıyor. Teolojik anlamda tövbe ve bağışlanma, insanın inancıyla ve vicdanıyla ilgiliyken siyasal sorumluluk, alınan kararların, yapılan tercihlerin ve bunların toplumsal sonuçlarının hukuk ve kamuoyu önünde hesabının verilmesini gerektiriyor. Bir siyasal iktidarın dinî gerekçelerle meşrulaştırılması ne kadar sakıncalıysa, siyasal sorumluluğun yalnızca dinî bağışlanma çerçevesinde değerlendirilmesi de o kadar sorunlu oluyor.

Oysa dinin kutsallığı hiçbir siyasal iktidarı kutsal kılmıyor; hiçbir inanç, insanın aklını ve vicdanını başkalarının iradesine teslim etmesini gerektirmiyor. İki bin yıl önce Lukretius'un işaret ettiği tehlike de burada güncelliğini koruyor: Kutsallık adına eleştirel düşüncenin bastırıldığı, dinî inançların siyasal itaate dönüştürüldüğü ve iktidarın sorgulanamaz hâle getirildiği yerde, din artık yalnızca bir inanç meselesi olmaktan çıkıyor; siyasal tahakkümün aracına dönüşüyor.

Çünkü Tanrı adına konuşanların çoğaldığı, insan adına düşünenlerin susturulduğu ve iktidarın kutsallık perdesinin ardına gizlendiği yerde, kaybedilen yalnızca dinin ahlaki özü değil; insanın aklı, vicdanı, özgürlüğü ve toplumun geleceği oluyor.

Osman AYDOĞAN