
Eski ve Yeni Türkiye
17 Temmuz 2019
Son yıllarda siyasal iktidarın söyleminde “Eski Türkiye” sürekli eleştirilen, “Yeni Türkiye” ise bir değişim ve ilerleme olarak sunulan iki kavram hâline gelir. Peki, gerçekten “Yeni Türkiye”, “Eski Türkiye”den daha ileri, daha çağdaş ve daha demokratik midir? Bu iki Türkiye arasındaki fark yalnızca siyasal iktidarların, yöneticilerin ve kurumların değişmesinden mi kaynaklanır; yoksa devletin hukuk, demokrasi, özgürlükler ve insan hakları anlayışında da köklü bir değişimi mi ifade eder?
Çünkü bir ülkenin demokratik niteliğini belirleyen yalnızca seçimlerin yapılması değil; siyasal iktidarın hukukla sınırlandırılması, kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı ve temel hakların güvence altında bulunmasıdır. “Eski Türkiye” ile “Yeni Türkiye”yi bu ölçütler üzerinden karşılaştırmak için tanınmış Fransız anayasa hukukçusu ve siyaset bilimci Maurice Duverger'nin (Türkçe söylenişiyle Moris Düverje) görüşlerine başvurmak gerekir.
Önce kısaca Maurice Duverger'yi tanıtmak istiyorum.
Maurice Duverger
Maurice Duverger (1917–2014), dünyaca ünlü Fransız anayasa hukukçusu, siyaset bilimci ve siyaset sosyoloğudur. Siyaset biliminde yalnızca felsefi ve kuramsal yaklaşımlarla yetinmeyerek deneysel ve karşılaştırmalı yöntemlere önem verir. Siyasal partiler, seçim sistemleri, demokrasi ve siyasal rejimler üzerine yaptığı çalışmalarla çağdaş siyaset biliminin gelişimine önemli katkılarda bulunur. Türkiye'de Bülent Daver, Ahmet Taner Kışlalı, Münci Kapani ve Ergun Özbudun gibi anayasa hukukçuları ve siyaset bilimcilerinin de çalışma alanlarıyla örtüşen konuları inceler. Duverger, siyasal kurumların yalnızca anayasalarda nasıl düzenlendiğini değil, uygulamada nasıl işlediğini ve siyasal gücün toplumda nasıl kullanıldığını da araştırır.
Duverger'nin ‘’demokrasi’’ ayrımı
Duverger, demokrasinin siyasal ve sosyal boyutlarını birbirinden ayırarak inceler. Siyasal demokrasi; halk egemenliğine, serbest seçimlere, siyasal çoğulculuğa ve temel hak ve özgürlüklere dayanırken sosyal demokrasi, toplumsal ve ekonomik eşitsizliklerin giderilmesini ve sosyal adaletin sağlanmasını amaçlar. Duverger, siyasal partilerin gelişimini demokrasinin gelişimiyle ilişkilendirir. Ona göre siyasal kurumların demokratik meşruiyeti, yalnızca varlıklarına değil, demokratik ilkeler doğrultusunda işlemelerine de bağlıdır. Duverger, tarihsel komünist ve faşist tek parti rejimlerinin siyasal özgürlükleri ortadan kaldıran benzer yönetim özellikleri taşıdığını, ancak ekonomik ve toplumsal hedefleri bakımından birbirlerinden ayrıldıklarını belirtir.
Duverger'nin ‘’siyasal rejimler’’ ayrımı
Duverger, “Siyasi Rejimler” (Sosyal Yayınları, 1986) adlı kitabında siyasal rejimlerde iki temel eğilim bulunduğunu belirtir: “Birincisi idare edenlerin otoritesini idare edilenler lehine tahdit eden liberal temayül. Diğeri, idare edilenlerin yetkilerini idare edenler lehine daraltan otoriter temayül. Burada fert, cemiyet, bunların birbirleriyle münasebetleri mevzuunda iki ayrı düşünce tarzı, iki ayrı felsefe, iki ayrı hayat sistemi karşısında kalırız. Çeşitli siyasi rejimler, bunların özel bir planda teknik tanzim şekillerinden başka şeyler değillerdir.” (s. 9–10)
Duverger'nin bu ayrımı, siyasal rejimlerin niteliğini belirleyen temel ölçütün yalnızca iktidarın nasıl elde edildiği değil, aynı zamanda nasıl kullanıldığı ve hangi sınırlar içinde tutulduğu olduğunu gösterir. Bu yaklaşım, Montesquieu'nün kuvvetler ayrılığı düşüncesiyle de örtüşür. Çünkü demokratik bir hukuk devletinde siyasal iktidarın meşruiyeti yalnızca seçimlerden değil, aynı zamanda hukuka bağlılığından, denetlenebilirliğinden ve temel hak ve özgürlüklere saygısından kaynaklanır.
Duverger ve ‘’demokrasi’’
Duverger, “demokrasi” kavramının ülkelere ve bölgelere göre uygulamada çeşitlilik gösterebileceğinden söz eder. Ancak bu farklılıklar, demokrasinin temel ilkelerinden vazgeçilebileceği anlamına gelmez. Halk egemenliği, siyasal çoğulculuk, temel hak ve özgürlükler ile yurttaşların siyasal yaşama katılımı, demokratik bir düzenin vazgeçilmez unsurlarıdır.
Siyasetin yalnızca bilimsel değil, aynı zamanda bir sanat ve faaliyet yönü bulunduğunu belirten Duverger, siyasal yaşamda insan faktörüne büyük önem verir. Çünkü demokrasi yalnızca anayasalardan, seçimlerden ve siyasal kurumlardan ibaret değildir. Demokratik bir toplumun varlığı, yurttaşların siyasal yaşama katılımına, hak ve özgürlüklerini kullanabilmesine ve yönetenleri denetleyebilmesine de bağlıdır.
Duverger'nin ilgi alanlarından birisi de Türkiye'deki demokrasinin gelişimidir. Cumhuriyetin kuruluş dönemindeki tek parti yönetimini değerlendirirken “nazik demokrasi bitkisi” benzetmesini kullanır. Bu benzetmeyle, henüz demokratik kurumların ve siyasal kültürün yeterince gelişmediği bir toplumda, tek parti yönetiminin demokrasiye geçiş için geçici bir hazırlık işlevi görüp göremeyeceğini sorgular. Çünkü demokrasi, yalnızca anayasalarda yer almakla değil; hukuk devleti, özgürlükler, hoşgörü ve demokratik siyasal kültürle yaşar.
Duverger'nin çok sayıda eseri bulunur. Burada onun üç kitabı üzerinde durmak istiyorum.
Duverger’ye göre Atatürk’ün ‘’demokrasi’’ anlayışı ve ‘’Eski Türkiye’’
Duverger'nin ele almak istediğim birinci eseri, “Siyasi Partiler” (Bilgi Yayınevi, 1979) adlı kitabıdır. Duverger, bu kitabında siyasal partileri “kadro partileri” ve “kitle partileri” olmak üzere iki temel gruba ayırır. Kadro partileri, daha çok siyasal ve toplumsal seçkinlerin etkisine ve örgütsel kaynaklarına dayanırken kitle partileri, geniş halk kesimlerinin örgütlü katılımını esas alır. Duverger'ye göre siyasal partilerin karakterini yalnızca ideolojileri değil, örgütlenme biçimleri de belirler. Bu çerçevede komünist partilerin karakteristik örgütlenme biçimini “hücre”, faşist partilerinkini ise “milis” örgütlenmesi olarak tanımlar. (s. 64)
Maurice Duverger, bu kitabının 360–364. sayfalarında Türkiye'den ve Atatürk'ten de söz eder.
Duverger, tek partilerin genellikle totaliter nitelik taşıdığını, ancak gerek siyasal felsefeleri gerekse örgütlenme yapıları bakımından bu değerlendirmenin bütün tek parti yönetimleri için geçerli olmadığını belirtir. Atatürk dönemindeki tek parti yönetimini de bu açıdan değerlendirir. Faşist rejimlerde otoritenin üstünlüğü savunulurken Kemalist Türkiye'de demokrasi düşüncesinin öne çıktığını ifade eder. Nitekim daha Millî Mücadele döneminde, 1921 Anayasası'nın birinci maddesinde yer alan “Hâkimiyet bilâ kaydü şart milletindir” ilkesi, 1924 Anayasası'nın üçüncü maddesinde de korunur. Böylece egemenliğin kaynağı bir hükümdara, hanedana veya ayrıcalıklı bir sınıfa değil, millete dayandırılır.
Duverger'nin değerlendirmesinde belirleyici olan, tek parti yönetiminin varlığından çok, bu yönetimin dayandığı siyasal felsefe ve demokrasiye yönelik hedefidir. Ona göre Atatürk dönemindeki tek parti yönetimi, siyasal çoğulculuğu ortadan kaldırmayı kalıcı bir amaç olarak benimsemez; tersine, çok partili demokrasiyi gelecekte ulaşılması gereken bir hedef olarak görür.
Duverger, bu kitabında Atatürk hakkında şunları yazar:
“Atatürk’ün liderliğindeki tek particilik, tekelciliğe dayanarak liberal demokrasiyi tıkamamıştır. Hatta Mustafa Kemal, sahip olduğu güçten rahatsızlık duymuştur. Çeşitli fırsatlarla bu tekele son vermeye çalışmıştır.”
Duverger, bu değerlendirmesini şöyle sürdürür:
“Bu olgu tek başına bile derin bir anlam taşımaktadır. Hitler Almanyası’nda ya da Mussolini İtalyası’nda böyle bir şey düşünülemezdi. Bunlar, her şeye rağmen, Kemal rejiminin, plüralizme üstün bir değer tanıdığını ve pluralist bir devlet felsefesi çerçevesinde faaliyet gösterdiğini ifade etmektedir.” (“Siyasi Partiler”, Bilgi Yayınevi, 1979, s. 360–364)
Nitekim Cumhuriyet'in kuruluşundan kısa süre sonra, 17 Kasım 1924'te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kurulur ve Kâzım Karabekir partinin başkanlığına seçilir. Ancak bu parti, 3 Haziran 1925'te hükûmet kararıyla kapatılır. Atatürk'ün teşvikiyle 12 Ağustos 1930'da Fethi Okyar'ın başkanlığında Serbest Cumhuriyet Fırkası kurulur. Bu parti de 17 Kasım 1930'da kendisini fesheder. Her iki girişim çok partili siyasal yaşama kalıcı geçişle sonuçlanmasa da özellikle 1930 deneyimi, Atatürk'ün tek parti yönetimine alternatif oluşturacak bir muhalefet partisinin kurulmasını istediğini gösterir.
Duverger, Türk tek parti yönetiminin siyasal felsefesini şöyle değerlendirir:
“Türk tek-partisinin başta gelen özelliği, onun demokratik ideolojisindedir. Bu ideoloji, hiçbir zaman, faşist veya komünist ideolojiler gibi, bir tarikat veya kilise niteliği taşımamış; üyelerine bir iman veya bir mistik empoze etmemiştir. Partinin yönetici kadrolarının antiklerikal (ruhban sınıfına ve teşkilatına karşı olmak) ve akılcı tutumu, onları açıkça ondokuzuncu yüzyıl liberalizmine yaklaştırmıştır. Adının ‘Cumhuriyetçi’ oluşu bile, bu partiyi, yirminci yüzyılın otoriter rejimlerinden çok, Fransız İhtilâli’ne ve ondokuzuncu yüzyılın terminolojisine yaklaştırmaktadır. Faşist rejimlerde her gün rastlanan otorite savunusunun yerini, Kemalist Türkiye’de demokrasi savunusu almıştır; bu da, ‘halkçı’ veya ‘sosyal’ diye nitelendirilen ‘yeni’ bir demokrasi değil, geleneksel siyasî demokrasidir. Parti, yöneticilik hakkını, siyasal elit veya ‘işçi sınıfının öncüsü’ olma niteliğinden yahut da liderinin Tanrı iradesine dayanışından değil, seçimlerde kazandığı çoğunluktan almıştır.” (“Siyasi Partiler”, Bilgi Yayınevi, 1979, s. 360–364)
Duverger'nin bu değerlendirmesi, siyasal rejimlerin yalnızca yönetim biçimleriyle değil, dayandıkları düşünce sistemi ve meşruiyet anlayışıyla da birbirinden ayrıldığını gösterir. Kemalist yönetimin akılcılığa, laikliğe ve millî egemenliğe dayanan siyasal felsefesi, Duverger'ye göre onu dönemin faşist ve komünist tek parti rejimlerinden ayırır. Burada belirleyici olan, tek parti yönetiminin demokratik bir düzen oluşturmasından çok, siyasal çoğulculuğu gelecekte ulaşılması gereken bir hedef olarak benimsemesidir.
Duverger'nin bu değerlendirmesi, siyasal rejimlerin yalnızca yönetim biçimleriyle değil, aynı zamanda dayandıkları düşünce sistemi ve meşruiyet anlayışıyla da birbirinden ayrıldığını gösterir. Kemalist yönetimin akılcılığa, laikliğe ve millî egemenliğe dayanan siyasal felsefesi, Duverger'ye göre onu dönemin faşist ve komünist tek parti rejimlerinden ayırır. Burada belirleyici olan, tek parti yönetiminin demokratik bir düzen oluşturmasından çok, siyasal çoğulculuğu gelecekte ulaşılması gereken bir hedef olarak benimsemesidir.
Duverger'nin Kemalizm hakkında şu değerlendirmesi de dikkat çekicidir:
“Kemalizm, Moskova ve Pekin’in etkisinde kalmamış azgelişmiş ülkelerde, doğrudan ya da dolaylı çok yönlü sonuçlar uyandırmıştır. Kemalizm, kuzey Amerika ve batı Avrupa rejimlerinde bulunmayan nitelikleriyle, Marksizm’in gerçekten alternatifidir. Marksizm uygulamasına girmek istemeyen ülkeler, batı demokrasisi karşısında saptadıkları yetersizliklere çözüm getiren Kemalist modeli tercih edebilirler.”
Duverger'nin bu değerlendirmesi, Kemalizm'in yalnızca Türkiye'ye özgü bir siyasal hareket olmadığını, bağımsızlık ve kalkınma arayışındaki ülkeler için de farklı bir modernleşme modeli oluşturabileceğini gösterir. Bu model, siyasal bağımsızlığı ekonomik kalkınmayla, millî egemenliği laiklik ve çağdaşlaşmayla birleştirir.
Maurice Duverger'nin değerlendirmesine göre Kemalist yönetim, tek parti rejimini kalıcı bir siyasal ideal olarak görmez. Gelecekte demokrasiye geçilmesi düşüncesi, Cumhuriyet'in kuruluş felsefesinde ve kurucularının hedeflerinde yer alır. Nitekim 1930 yazında Mustafa Kemal Atatürk, bir muhalefet partisi olan Serbest Cumhuriyet Fırkasının kurulması konusunda Fethi Okyar'ın kaygılarına karşı şöyle der:
“Bunlara tahammül edeceğiz başka çare yoktur. Bugünkü manzaramız aşağı yukarı bir dictature manzarasıdır... Vakıa bir meclis vardır, fakat dâhilde ve hariçte bize ‘dictature’ nazarıyla bakıyorlar. Hâlbuki ben Cumhuriyet’i şahsi menfaatim için yapmadım. Hepimiz faniyiz. Ben öldükten sonra arkamda kalacak müessese bir istibdat müessesesidir. Ben ise millete miras olarak bir istibdat müessesesi bırakmak ve tarihe o surette geçmek istemiyorum…” (Osman Okyar ve Mehmet Seyitdanlıoğlu, “Atatürk, Okyar ve Çok Partili Türkiye: Fethi Okyar'ın Anıları”, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1999, s. 103–104.)
Atatürk'ün bu sözleri, Cumhuriyet'in geleceğini kişilerin iradesine bağlı bir yönetimde değil, kalıcı ve demokratik kurumlarda gördüğünü ortaya koyar. Burada önemli olan yalnızca siyasal iktidarın nasıl kullanıldığı değil, devlet yönetiminin kişilere bağımlı olmaktan çıkarılarak kalıcı kurumlara ve kurallara dayandırılması, gelecek kuşaklara nasıl bir devlet düzeni bırakılacağıdır.
İşte bu nedenlerle Duverger, Kemalist siyasal rejimi “gizil (potansiyel) demokrasi” olarak nitelendirir. Ergun Özbudun da benzer gerekçelerle bu değerlendirmeyi benimser ve “vesayetçi (eğitici) demokrasi” kavramına yer verir. Bu kavramlar, tek parti yönetiminin demokratik bir rejim olmasından çok, gelecekte çoğulcu demokrasiye dönüşebilecek bir düşünsel ve kurumsal temel taşıdığını ifade eder. Dolayısıyla burada belirleyici olan, mevcut siyasal düzenin niteliği kadar, bu düzenin hangi siyasal hedefe yöneldiğidir.
Duverger'nin “Siyasi Partiler” kitabında değerlendirdiği Türkiye, Cumhuriyetin kuruluş dönemindeki “Eski Türkiye”dir. Peki, Cumhuriyetin kuruluşundaki demokratikleşme hedefinden çok partili parlamenter sisteme, oradan da bugün “Yeni Türkiye” olarak adlandırılan siyasal düzene nasıl gelinir? Bu değişimi anlamak için yalnızca siyasal iktidarların değil, devletin kurumlarının, hukukun üstünlüğünün ve demokratik denetim mekanizmalarının geçirdiği dönüşüme de bakmak gerekir.
''Eski Türkiye''den ''Yeni Türkiye'’ye geçiş
Duverger'nin ele almak istediğim ikinci eseri, “Halksız Demokrasi” (Dördüncü Yayınevi, 1969) adlı kitabıdır. Duverger bu kitabında, demokratik siyasal sistemlerin nasıl zayıfladığını, siyasal partilerin halktan nasıl uzaklaştığını ve demokratik temsilin nasıl aşındığını inceler. Kitabında yaptığı şu tespitler, Türkiye'nin parlamenter demokrasi deneyimini ve “Eski Türkiye”den “Yeni Türkiye”ye uzanan siyasal değişimini değerlendirirken de üzerinde düşünülmeye değerdir:
“Bir demokraside çok sayıda ve zayıf partiler varsa, o ülke iyi yönetilemez, halk siyasetten soğur ve siyaset ‘merkezin hükümranlığı’ altına girer.” (s. 159)
‘’Halktan güç alan büyük sağ ve sol kitle partileri olmayınca, hepsi birbirine benzeyen, kişiliksiz partilerin oluşturduğu ‘ortanın bataklığı’ siyasete hükmeder.’’ (s. 192)
‘’Sürekli koalisyonlarda partiler kişiliksizleşir, programları ‘müphem’ hale gelir.’’. (s. 196)
“Sağın ve solun ılımlılarını bir araya getiren ‘renksiz’ koalisyonlar, yurttaşların bir politika seçme imkânlarını yok eder ve halk siyasetten soğur.” (s. 220)
‘’Siyaset; kombinezonlar, entrikalar, türlü oyunlar, ardı arkası gelmeyen yeniden seçimler ve çekişmeler ile siyasi entrikaya dönüşür." (s. 280)
Duverger'nin bu değerlendirmeleri, demokrasinin yalnızca siyasal partilerin ve seçimlerin varlığıyla sürdürülemeyeceğini gösterir. Siyasal partilerin halkla bağlarının zayıflaması, programlarının belirsizleşmesi ve siyasetin kişisel hesaplarla yürütülmesi, demokratik temsilin niteliğini de zayıflatır. Çünkü demokrasinin temelinde yalnızca yönetenlerin seçilmesi değil, halkın farklı siyasal seçenekler arasında özgürce tercih yapabilmesi, seçtiği yöneticileri denetleyebilmesi ve onlardan hesap sorabilmesi de bulunur.
Ve ‘’Yeni Türkiye’’
Ele almak istediğim üçüncü eser, Duverger'nin “Politikaya Giriş” (Varlık Yayınları, 1984) adlı kitabıdır. Duverger bu eserinde Batı demokrasisini incelerken kapitalist ve sosyalist sistemlerin giderek birbirine yaklaştığını belirtir. Ayrıca kitle iletişim araçlarının toplumun düşünce dünyası ve siyasal davranışları üzerindeki etkisini ele alır. İnsanların dikkatinin gerçek toplumsal sorunlardan uzaklaştırılmasını ve kamuoyunun yönlendirilmesini demokratik toplum açısından önemli bir sorun olarak değerlendirir.
Duverger, bu kitabında âdeta “Yeni Türkiye”yi anlatırcasına şu tespitleri yapar:
‘’Kapitalizmin amacı; İnsanları düşündürmemenin yolu olan; seks, kriminal olaylar ve eğlence endüstrisine yönelterek, düşünmeyen insanlardan oluşan ahmaklaşan bir toplum yaratmaktır.’’
“Kapitalist haberleşme sistemi, ‘halkın ahmaklaştırılması’ diye adlandırabileceğimiz bir sonuç doğurmaktadır. İnsanları entelektüel seviyesi çok düşük, çocukça bir evren içine hapsetmek amacını gütmektedir. Kesat zamanlarda heyecanlı haberler verme imkânını sağlayan gönül maceralarının boyuna şişirilmesi bu bakımdan tipiktir.’’
‘’Krallar, kraliçeler, prensler, prensesler ve öteki sözde büyüklerin, giyinişlerinin ve içinde yaşadıkları dekorun şatafatı, uyandırdıkları belirsiz tarihsel hatıralara eklenir... Halkı ahmaklaştırma tekniklerinin daha birçokları sayılabilir. Sinema (TV) ve spor da bunun birçok örneklerini verirler. Bu çeşitli vasıtalarla halk gerçek dışı, yapmacık, hayali ve çocukça bir âlemle daldırılır, dikkati de böylece gerçek problemlerden başka yana çekilir...”
Duverger'nin bu değerlendirmeleri, kitle iletişim araçlarının yalnızca haber ve eğlence sunmakla kalmadığını, toplumun düşünce dünyasını ve siyasal tercihlerini de etkilediğini gösterir. İnsanların dikkatinin gerçek toplumsal sorunlardan uzaklaştırılması, kamuoyunun sağlıklı oluşmasını ve demokratik denetimi zayıflatır. Çünkü demokrasi, yalnızca oy kullanan değil; düşünen, sorgulayan, özgür ve bağımsız basın aracılığıyla farklı görüşlere ve doğru bilgiye ulaşabilen, yöneticilerinden hesap sorabilen yurttaşlara dayanır.
Duverger'ye atfedilen evrensel nitelikteki şu söz de âdeta “Yeni Türkiye”yi anlatır: “Hukukun kuvvetinin azaldığı yerde, kuvvetlinin hukuku geçerli olmaya başlar.”
Çünkü hukuk devleti, yalnızca kanunların varlığına değil, siyasal iktidarın da hukukla sınırlandırılmasına ve yargının bağımsızlığına dayanır. Hukukun üstünlüğünün yerini üstünlerin hukuku aldığında, kanunlar bireyin hak ve özgürlüklerini koruyan güvenceler olmaktan çıkar, gücü elinde bulunduranların iradesine hizmet eden araçlara dönüşür. Oysa demokratik bir hukuk devletinde esas olan, hukukun güce değil, gücün hukuka tabi olmasıdır.
Sonuç
TBMM Genel Kurul Salonu'nun duvarında yazılı “Hâkimiyet, Kayıtsız Şartsız Milletindir” sözü, Anayasa'nın 6. maddesinde de yer alır. Ancak 2017 anayasa değişikliğiyle yürütme yetkisi Cumhurbaşkanında toplanır; parlamenter sistemde hükûmeti düşürme imkânı sağlayan gensoru mekanizması kaldırılır, sözlü soru uygulamasına son verilir. Böylece millî egemenliğin temsil organı olan Meclisin yürütme üzerindeki siyasal denetim gücü zayıflar. Millî egemenlik ilkesinin anayasal varlığı ile siyasal uygulamadaki karşılığı arasında belirgin bir çelişki ortaya çıkar. Sonuçta “Hâkimiyet, Kayıtsız Şartsız Milletindir” ilkesi, uygulamada Meclisin duvarında bir dekor olarak kalır.
Hukuk devletinden, liberal ve çoğulcu demokrasi anlayışından uzaklaşan; kuvvetler ayrılığı, yargı bağımsızlığı ve demokratik denetim mekanizmaları zayıflayan “Yeni Türkiye”, bu özellikleriyle “Eski Türkiye”nin çok gerisine düşer. Çünkü demokrasi yalnızca seçimlerden ibaret değildir; temel hak ve özgürlüklerin güvence altında bulunmasını, siyasal iktidarın hukukla sınırlandırılmasını ve demokratik denetimi de gerektirir. Bu ölçütlerle değerlendirildiğinde “Eski Türkiye”, bütün eksikliklerine rağmen, Cumhuriyetin kuruluşundaki demokratikleşme hedefi ve parlamenter denetim anlayışı bakımından “Yeni Türkiye”den çok daha fazla demokrasi vaat eder.
Bu değişimin sonuçları yalnızca siyasal kurumların yapısında değil, Türkiye'nin uluslararası alandaki konumunda da görülür. Basın özgürlüğü, hukukun üstünlüğü, yargı bağımsızlığı, insan hakları ve demokrasi alanlarında yapılan uluslararası değerlendirmeler, Türkiye'nin son yıllarda ciddi bir gerileme yaşadığını ortaya koyar. Siyasal gücün giderek merkezîleşmesi, kuvvetler ayrılığının zayıflaması ve temel hak ve özgürlüklerin daralması, bu gerilemenin siyasal ve kurumsal boyutlarını oluşturur. “Eski Türkiye”nin yöneldiği hedef çağdaşlaşma ve demokratikleşme iken, “Yeni Türkiye”de belirginleşen eğilim siyasal gücün merkezîleşmesi ve otoriterleşmedir.
Tarihte her yeni dönem, kendisinden öncekinden daha ileri bir aşamayı temsil etmez. Zamanın ilerlemesi de toplumların da ilerlediği anlamına gelmez. Bir ülkenin gelişmişliği yalnızca ekonomik büyüklüğüyle, teknolojik imkânlarıyla veya görkemli yapılarıyla değil; hukukun üstünlüğüyle, demokrasisinin niteliğiyle, insan haklarına ve özgürlüklere gösterdiği saygıyla ölçülür. Duverger'nin siyasal rejimler ayrımında ortaya koyduğu gibi, asıl mesele devletin gücünün yurttaşlar lehine mi sınırlandırıldığı, yoksa yurttaşların hak ve özgürlüklerinin devletin gücü karşısında mı daraltıldığıdır.
“Eski Türkiye” ile “Yeni Türkiye” arasındaki temel fark da burada ortaya çıkar. Cumhuriyetin kuruluşunda hedeflenen, kişilerin iradesine değil, hukuka ve demokratik kurumlara dayanan bir devlet düzeniydi. Atatürk'ün gelecek kuşaklara bir istibdat düzeni bırakmak istemediğini ifade etmesi de bu anlayışın göstergesiydi. Oysa bir ülkenin gerçekten yenilenmesi, yönetim biçiminin veya kurumlarının adlarının değişmesiyle değil; insanın özgürleşmesi, hukukun güçlenmesi ve millî egemenliğin gerçek anlamda hayata geçirilmesiyle mümkün olur.
Çünkü eski olan her şey geri, yeni olan her şey ileri değildir. Bir ülkeyi çağdaş yapan takvimdeki tarih değil, insanına verdiği değer; güçlü yapan yöneticilerinin sınırsız yetkileri değil, hukukun üstünlüğü; demokratik yapan yalnızca seçim sandıkları değil, özgür yurttaşları ve onları koruyan kurumlardır.
Madem Duverger ile söze başladık, onun adına atfedilen şu sözü de hatırlayalım:
“Adaletin olmadığı bir ülkede herkes suçludur.”
Tarih, ilerlemenin kendiliğinden gerçekleşmediğini, kazanılmış hakların ve özgürlüklerin de kaybedilebileceğini gösterir. Bu nedenle bir ülkenin geleceğini belirleyen, zamanın geçmesi değil; hukuka, demokrasiye ve insan haklarına ne ölçüde sahip çıktığıdır.
Fernand Braudel'e atfedilen şu söz, “Eski Türkiye” ile “Yeni Türkiye” arasındaki karşılaştırmayı da özetler:
“Güneş her gün daha mükemmel bir dünyaya doğmaz.”
Osman AYDOĞAN